مقدمه

رودخانه زاینده رود به عنوان محور اصلی و تمدن ساز در فلات مرکزی ایران با هویتی یکپارچه و تجزیه ناپذیر به شمار رفته و خواهد رفت. ایجاد هر گونه تعییر یا رفتار در ارکان آن موجب اغتشاشات اکولوژیکی، زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خواهد شد. این رودخانه از کوه‌های زردکوه بختیاری سرچشمه گرفته و پس از عبور مسیری پرپیچ و خم و طی مسافتی به طول 420کیلومتر، کوه‌ها و دشت‌های چهارمحال وبختیاری و بخشی از اصفهان را در نوردیده و به تالاب گاوخونی می ریزد. رودخانه همانند یک موجود زنده و حیات آفرین می باشد و تجربه ثابت نموده است هر گونه انحراف و دخل و تصرف که منطبقبر قوانین علمی، ملی و بین المللی نباشد باعث بروز پی آمدهای ناگواری خواهد شد. لذا به منظور احیاء رودخانه و جلوگیری از خشک شدن بیشتر مسیر طولی آن می بایست تلاش های جدی و همه جانبه صورت پذیرد. رودخانه زاینده رود دارای دو سیستم پادگانه‌ای است که از نظر سن به پادگانة قدیم که احتمالاً مربوط به دوره ی وورم[2] عصر کواترنری است (حدود 30000 سال پیش) و دیگری جوان‌تر و به عنوان جنگ ترویا شناخته می شود. بهره برداران این رودخانه همیشه خروشان زنده‌رود از قدیم الایام (بر اساس مدارک موجود در کتب تاریخی از قرن دوم میلادی) دارای حق و حقوق مشخص بوده‌اند (نمونه اخیر آن طومار منسوب به شیخ بهایی است) و تاریخ پر افتخار منطقه با تمدن‌هایی بزرگ، تاریخ ساز، قدرتی وصف ناپذیر و کسب شده از سرزنده بودن زاینده رود بوده است. تنها منبع اصلی تولید و عرضه آب در این جهان طبیعی، بارندگی است و میزان آب تولید شده بستگی به مقدار عرضه بارش‌ها دارد. در این راستا استان چ و ب با توجه به شرایط ویژه جغرافیایی، توپوگرافی و اقلیمی از نظر میزان و نوع بارش در کشور حائز اهمیت بوده است.وضعیت تأمین آب شرب تمامی مردم استان بحرانی است و بیش از 200 روستا با تانکر تامین آب می شوند. میانگین بارش استان چ و ب 560 میلیمتر در سال است و در شش سال گذشته استان با 680 میلیمتر کاهش بارش نسبت به میانگین دراز مدت مواجه شده است. تغییرات اقیمی منطقه و کاهش مدت زمان حداقل دما و افزایش زمانی دماهای حدکثر، گرم شدن هوا از بین رفتن بیش از 60 درصد گون‌زارها از عوامل تبدیل بارش برف به باران در منطقه شده است. بارش برف در منطقه و برودت هوا، و ذخیره برف از زمستان تا اواخر بهار و حتی تابستان،  بگونه ای بود که در سالهای قبل از 1386 ارتفاع متوسط برف باقیمانده در اوایل بهار در سطح حوضه آبخیز ، یک متر بوده است اما از سال 1386 با شروع خشکسالی این ارتفاع به کمتر از بیست سانتیمتر رسیده است.آب یکی از عوامل اصلی توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در هر جامعه ای می باشد و آب یک کالای بدون جایگزین با ارزش اقتصادی بالا است. شرکت کنندگان در دومین کنفرانس آب در مارس 1994 در کشور هلند، تقسیم عادلانه آب در دنیا را تقسیم حیات دانستند (صادقی 1385).قضیه بحران و مدیریت منابع آبی، دومین مشکل اساسی (بعد از مشکل جمعیت) در سازمان مل متحد شناخته شده است (ببران و هنر بخش 1386). در سال 1387 یک دستگاه بلدوزر اداره راه و ترابری استان چهارمحال و بختیاری در حین تعریض جاده سامان - تیران در تزدیکی پل چلوان با لوله انتقال نفت خام از استان خوزستان به پالایشگاه اصفهان برخورد نموده که منجر به شکستگی لوله و آلودگی رودخانه و اراضی مجاور آن گردید. مدبری و همکاران (1387) دریافتند غلظت مس و نقره در تعدادی از ایستگاههای واقع در حدفاصل سد زاینده رود و باتلاق گاوخونی (ايستگاهپلچوموزرينشهر) به علت ورودپسابهايصنعتي  کارخانجات صنعتی از حد نرمال بیشتر است افزایش غلظت این عناصر بعد از وارد شدن پساب تصفیه خانه جنوب اصفهان و پساب های کارخانجات صنعتی تا بعد از زرین شهر قابل توجه بود.رنجبر جعفرآبادی و همکاران (1390) پساب ها و زهکش های کارخانجات ذوب آهن، فولادمبارکه، كارخانه‌جات نساجي و پساب تصفيه خانه اصفهان را از عوامل آلودگی رودخانه زاینده رود مورد تأیید قرار دادند.عابدی  کوپایی (1390) در مطالعه‌ای که در حد فاصل سد تنطیمی – انحرافی زاینده رود تا سد انحرافی نکوآباد انجام دادند نتیجه گرفتند که بیشترین آلودگی نیترات به زمان کود دهی اراضی کشاورزی بستگی دارد و پارامترهای اندازه گیری شده در رودخانه از حد استاندارد آن کمتر بوده است. و می بایست برنامه‌ای اجراء گردد تا قدرت خودپالایی رودخانه زاینده رود افزایش یابد. و تخلیه فاضلاب‌های شهری و روستایی نقش مهمی در آلودگی آب رودخانه دارند. محمد درویش عضو هیات علمی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (ایبنانیوز – کد 6237 – 2/6/90 ): زاینده رود بزرگترین رودخانه بخش مرکزی فلات ایران است و پیش از این، در انتهای مسیر خود به تالاب گاوخونی می ریخت و در آنجا یک حوضه غنی کشاورزی را ایجاد کرده است. ضمن اینکه بعنوان یک فیلتر طبیعی در جذب گردوغبار و برقراری تعادل دمایی در محیط نقش موثری ایفا می کرد. سود کوتاه مدت ناشی از احداث صنایعی مثل فولاد در اصفهان را بر شادابی زاینده رود ترجیح داده شد. البته این نگاه، در کوتاه مدت جواب داد. ظرفیت اشتغالزایی استان اصفهان در ۳۰ سال اخیر، ۷ برابر میانگین ظرفیت اشتغالزایی کشور بوده است. ولی صنایعی مثل صنایع فولاد که در اصفهان احداث شد، حق آبه زیادی از زاینده رود را به خود اختصاص داد. در حالی که بهتر بود در توسعه صنایع اصفهان به ظرفیت های اکولوژیک منطقه توجه می شد و مثلاً کارخانه فولاد را در جای دیگر کشور که آب بیشتری داشت، احداث می کردند.انتقال آب بین حوضه ای چاره کار نیست زیرا پس از احداث صنایع فراوان در اصفهان، هر چند سال یکبار آورد رودخانه زاینده رود را با احداث تونل های کوهرنگ ۱ و ۲و ۳ و … افزایش داده شده است ولی باز پاسخگو نیست و مشاهده می کنیم که اول گاوخونی و بعد زاینده رود را از دست می دهیم. علیمحمدی (1391) رودخانه زاینده رود نیازمند یک مدیریت جامع، بیطرف و معتقد به اصول و رعایت مسائل علمی می باشد و احداث تونل گلاب تنها به خشک شدن بیشتر طول رودخانه خواهد انجامید و نمی تواند هیچکدام از چالش های فراروی رودخانه زاینده رود را از بین به برد.  مرکز تحقیقات هواشناسی کاربردی (1392) خشکسالی‌های شش سال گذشته در استان چ و ب باعث کاهش 700 میلیمتری بارش در سطح استان شده است و این تأثیر در ایستگاه کوهرنگ بالغ بر 2300 میلیمتر می باشد و این کاهش بارش از سال 1386 لغایت 1392 معادل یک تا دو سال بارش در سطح استان می باشد. لذا با توجه به خشکسالی های شش سال گذشته، افزایش تقاضای مصرف آب، توسعه بدون انجام مطالعات جامع و آمایش سرزمین، کارخانجات صنایع بزرگ و آب بر، رشد بی رویه شهرکهای اقماری منطقه رودخانه زاینده رود، اجرای قوانین گرینشی توسط مدیران انتخاب شده، اعمال حاکمیت و تسلط بر کل رودخانه (از سراب تا پایاب) بدون در نظر گرفتن مرزهای جغرافیایی، عدم اجرای مدیریت پایدار و بهینه مصرف آب و از همه مهمتر احداث تونل انحراف آب گلاب، باعث به تحریر در آمدن مقاله حاضر شد. 

مواد و روش‌ها

حوضه آبریز رودخانه زاینده رود قسمتی از  استان چ و ب و استان اصفهان را شامل می گردد که بیش از 90 درصد آورد آبی آن  از حوضه آبریز استان چ و بخصوصأ شهرستان کوهرنگ است (شکل های 1 و 2). رودخانه در حدفاصل سد و باتلاق گاوخونی دارای اقليم خشک و نيمه خشک میباشد. ميزان بارندگی سالیانه در شهر اصفهان با ارتفاع ۱۸۰۰ متری، بطور متوسط  ۱۳۰ميلیمتر است، که اکثراين نزولات درفصل زمستان نازل می شود. دمای هوا در تير ماه حدود۳۰ درجه سانتيگراد میباشددر حاليکه بخش عمده بارش در فصل سرد و دمای حدود ۳ درجه سانتيگراد نازل میشود.تبخير پتانسيل سالیانه ۱۵۰۰ ميلیمتر است. کليه اين آمار و ارقام مؤيد اين واقعيت است که داشتن يک کشاورزی اقتصادی بدون آبياری کنترل شده ومديريت مناسب، امکانپذير نمی باشد.ایستگاه کوهرنگ در بالادست سد قرار دارد و از نظر تقسيم بندي اقليمي كوپن جزو اقليم‌هاي معتدل سرد با تابستانهاي خشك و نيمه خشك بشمار مي‌رود.ارتفاع اين ايستگاه از سطح دريا برابر با ۲۲۸۵ متر است. حداقل مطلق دماي مشاهده شده در اين ايستگاه معادل 30.6- و حداكثر مطلق مشاهده شده آن برابر 35.8 درجه سانتيگراد بوده است.

 

 

                       

شکل 1- حوضه آبریز رودخانه زاینده رود (بدون حوضه‌ آبریز تونل‌های انتقال آب) و مسیر  طولی رودخانه

 

شکل 2- حوضه آبریز  رودخانه زاینده رود واقع در بالادست سد زاینده رود

بارندگي ايستگاه کوهرنگ از مهر ماه با متوسط بارش 246 ميليمتر آغاز و به ترتيب با متوسط بارش ماهانه آبان 140 و آذر 246 و دي ماه 210 و بهمن 223 و اسفند 296 يك فصل شش ماهه پربارشي را دارد كه اين بارندگي تا فروردين ادامه مي‌يابد بطوريكه متوسط بارش فروردين ماه 69 ميليمتر با میانگین بارش سالیانه1314.2 میلیمتر در طي دوره پانزده ساله است. تابستان فصل خشك اين ايستگاه مي‌باشد. ريزشهاي جوي (برف و باران) منشاء سرشاخه‌هاي رودخانه كارون و زاينده رود هستند و حوضه های آبخيز اين دو رودخانه را به ترتيب ۱۳۸۰۰ و ۲۷۲۰ كيلومتر مربع شامل مي شود (غیر از حوضه‌های مربوط به تونل های 1، 2 و 3). متوسط بارش سالانه استان چ و ب ۵۶۰ ميليمتر مي‌باشد. مدیریت اعمال شده بر آب رودخانه در سالهای اخیر یک مدیریت جامع، بیطرف و قانونمند نبوده است. بعنوان نمونه با واگذاری تخصیص‌های غیر واقعی به استانهای دیگر و خلق طلبکارانی نوظهور و جانمایی اشتباه عمدی صنایع بزرگ در مجاورت رودخانه و شهر اصفهان با هدف اجرای سیاست‌های ناپایدار و غیر بهینه، همیشه سعی بر افزودن بحران و چالش‌های آبی در منطقه نموده است. با استفاده از آمار آبدهی رودخانه زاینده‌رود، تجزیه و تحلیل آن، نیاز آبی با حفظ اکوسیستم رودخانه و دلایل ارائه شده خلاف مبانی علمی، احداث تونل گلاب عمل شده است.

 

نتایج

رودخانه یکی از منابع آب سطحی است که آوردآن ناشی از بارش های مازاد سطح حوضه آبریز رودخانه می باشد. با توجه به احداث تونل های شماره 1، 2 و 3 کوهرنگ، تونل چشمه لنگان و خدنگستان حوضه آبریز گسترش وسیعی یافت. و بیش از 90 درصد آورد آب رودخانه از  استان چهارمحال و بختیاری است. از سال 1386 لغایت 1392 بر اساس آمار بارش سالیانه ایستگاهها و تجزیه و تحلیل ارائه شده در جدول 1، منطقه با خشکسالی مفرط مواجه شده است. ایستگاه کوهرنگ یکی از مهمترین و با اهمیت ترین ایستگاههای منطقه  با میانگین بارش سالیانه 1314 میلیمتر در سال (با احتساب شش سال خشکسالی) است. به گونه ای که نسبت بارش سالیانه از سال 1386 لغایت 1392 نسبت به میانگین دراز مدت ایستگاه کوهرنگ بترتیب برابر  57، 80، 95، 73، 77 و 91 درصد و ایستگاه سامان 40، 98، 0، 61، 86، 89 درصد بوده است. در مجموع طی شش سال گذشته ایستگاه کوهرنگ 127 درصد و ایستگاه سامان 126 درصد کاهش بارش داشته اند (جدول 1). از سوی دیگر با گرم شدن نسبی هوا و کاهش مدت زمان های حداقل دما در شبانه روز و در سال باعث تبدیل بارش ها از برف به باران شده است. و بنا بر اطلاعات اداره کل هواشناسی استان چ و ب، میانگین کمبود بارش سالهای گذشته (شش سال اخیر) 700 میلیمتر در سطح استان و 2300 میلیمتر در ایستگاه کوهرنگ است.

 

جدول 1-  وضعیت بارش از سال 1386 لغایت 1392 تسبت به میانگین دراز مدت

نسبت سال ... به میانگین بلند مدت

میانگین بارش(mm)

ایستگاه

139192

139091

1389-90

1388-89

1387-88

1386-87

شش سال اخیر

بلند مدت

1.13

0.97

0.68

1.19

1.05

0.43

300.0

312.8

شهرکرد

0.91

1.16

0.67

1.10

0.95

0.37

276.2

320.3

پل زمانخان

0.91

0.77

0.73

0.95

0.80

0.57

1115.4

1314.

کوهرنگ

0.89

0.86

0.61

1.02

0.98

0.40

295.7

346.2

سامان

1.18

1.18

0.44

0.92

0.97

0.24

108.5

122.8

اصفهان

1.73

1.10

0.40

1.10

1.31

0.13

92.6

84.9

ورزنه

 

مقادیر احجام آب ذخیره شده در مخزن سد زاینده رود در شش سال خشکسالی در شکل(3)  ارائه شده است. احجام حداکثر آب ذخیره شده در مخزن سد از سال 1386 لغایت 92  به دلیل خشکسالیهای متوالی روند نزولی داشته است. از 813 میلیون مترمکعب در سال 1386 به 409 میلیون مترمکعب در سال 1392 رسیده است. ولی روند حداقل های آب ذخیره شده در مخزن سد کاهشی با وضعیت بسیار بحرانی از 367 در سال 86 تا 99 میلیون مترمکعب در سال 1392 بوده است. کاهش مقادیر احجام آب ذخیره شده در مخزن سد طی شش سال گذشته ناشی از کمبود بارش سالیانه و خشکسالی‌های اخیر در منطقه، افزایش تبخیر، عدم مدیریت بهینه مصرف در منطقه، افزایش و فشار تقاضای آب و کاهش ورودی های سالیانه به دلیل تبدیل بارش برف به باران می باشد. این وقایع در حالی اتفاق افتاده است که منطقه اصفهان با میانگین بارش سالیانه 123 میلیمتر در شش سال خشکسالی بترتیب 76-، 3-، 82- ، 56-،+18 و +18 درصد نسبت به میانگین دراز مدت تغییرات بارش داشته است. از طرف دیگر آبخوان دشت اصفهان به دلیل بارش بسیار کم سالیانه و استحصال بیشتر آب، توسط رودخانه زاینده رود تغذیه می شود که این قضیه خشکی رودخانه را مضاعف نموده است. کاهش سطح جنگل ها، تبدیل مراتع به دیمزارها و تغییر کاربری اراضی از عوامل کاهش آورد حوضه های آبخیز  در استان چ و ب می باشند. با شروع خشکسالیها وتغییرات اقلیمی،جنگلهای بلوط (20%)  و (60%)گون زارهای استان دچار عارضه خشکیدگی شده‌اند و سطح وسیعی از جنگل ها به دلیل کمبود بارش‌ها علل الخصوص ارتفاع کم برف، افزایش دما، و عدم رسیدگی و توجه لازم مسئولین مربوطه به منطقه و حوضه آبخیز و هجوم ریزگردها رو به نابودی می باشندکه این مسئله بارش و اکوسیستم منطقه و حوضه آبخیز رودخانه را تحت تاثیر قرار داده است. و با توجه به وضعیت بحرانی حوضه آبخیز می بایست قبل از نابودی و مرگ حوضه آبخیز رودخانه آن‌را احیاء نمود.

 

 

شکل 3- مقادیر حجم ذخیره آب در مخزن سد زاینده رود (حداقل و حداکثر سالیانه) از سال 1386 لغایت 92

 

البته رودخانه همیشه با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. اگر تاریخ مرور شود هر از گاهی چند، خشکی و خشکسالی‌های منطقه باعث بروز قحطی و گرسنگی در جامعه بهره برداران زاینده رود در پیرامون رودخانه شده است که گاهی منجر به تغییر نظام‌های سیاسی شده است .تجربه های تلخ خشکسالی و قحطی در فواصل 2، 3، 5 و حتی 30 ساله اتفاق افتاده است. در سالهای 198 تا 218 هجری قمری( در زمان خلافت مأمون عباسی)، 323، 423، در زمان کریم خان زند، 1180، 1202، 1288، 1247، مردم اصفهان خشک شدن زاینده رود را در دوره های خشکی 1379 تا 1380 و 1387 تا 1388 مشاهده نمودند و اکنون از سال 1386 تا بحال، شش سال است که خشکسالی در منطقه خصوصأ ارتفاعات زردکوه بختیاری تداوم دارد.از طرفی تغییرات اقلیمی، گرم شدن نسبی هوا، کاهش تداوم ساعت های هوای سرد و حداقل های دما، باعث تبدیل بارش برف به باران شده است همین طور پراکندگی زیاد و کاهش زمان تداوم و میزان بارش ها،که افزایش تبخیر وتلفات بارش را به همراه دارد. در سال‌های کم بارش و خشک، آب مورد نیاز شرب و کارخانجات و صنایع بدون تغییر تأمین می شود و تنها فشاری که ایجاد می شود غیر منطقی به کشاورزان منطقه منتقل می شود بدون اینکه حتی آب مورد نیاز فضای سبز شهرها یا کارخانجات کاهش یابد.  حداقل حجم انتقال آب توسط تونل اول 91 میلیون مترمکعب در سال 87- 86 و حداقل میزان انتقال آب از تونل شماره دو کوهرنگ 102 میلیون مترمکعب در سال 87-86  اتفاق افتاده است یعنی در سال‌های خشکسالی تونل‌های انتقال آب با یک سوم ظرفیت عمل نموده‌اند.

 

 

شکل 4- مقادیر متوسط دبی عبوری  از سد تنظیمیی – انحرافی زاینده رود و ایستگاه پل زمانخان

 

نام زاینده رود و بررسی علمی محققین و پژوهشگران متعدد ثابت نموده است که تشکیلات زمین شناسی منطقه، شیب لایه‌ها و ضخامت لایه نفوذ پذیر سطحی به گونه‌ای است که قابلیت زهکشی اراضی مجاور خود را دارد و چنانچه آبی از رودخانه برداشت و صرف کشاورزی شود درصد قابل توجهی از آن آب مجددا به داخل رودخانه زهکشی می شود و تحت هیچ شرایطی رودخانه خشک یا کم آب نخواهد شد.منوچهر ستوده در سال 1342 ضمن تدوین و انتشار کتاب میرزا حسین خان تحویل‌دار (جغرافیای اصفهان) می نویسد، به دلیل تشکیلات خاص زمین شناسی (شیست ) در پیرامون رودخانه، عمدتأ آبهایی که به مصرف آبیاری اراضی اطراف زاینده رود می رسند مجددأ زهکشی شده و به رودخانه باز گردانده می شوند. لذا در طول ایام سال حتی اگر تمامی آب رودخانه زاینده رود به آبیاری اراضی بالادست (مصرف کشاورزی) اختصاص داده شود باز رودخانه در پایاب همواره دارای جریان آب روان و خروشان خواهد بود و تحت هیچ شرایطی دچار خشگی و خشکسالی نخواهد گردید. مؤید قضیه فوق نمودار4 است در نمودار 4  میانگین جریان خروجی از ایستگاه سد تنظیمی- انحرافی زاینده رود (نقطه صفر مرزی و ورودی به استان چ و ب) و ایستگاه آب سنجی پل زمانخان (خروجی از استان چ و ب) ارائه شده است. و مقادیر جریان‌های وردی با خروجی از استان چ و ب تقریبأ برابر و در مجموع جریان خروجی سالیانه از استان از ورودی آن نیز بیشتر می باشد.

در سال 1384 عملیات حفر تونلی در منطقه حجت آباد واقع در مخزن سد تنظیمی- انحرافی زاینده رود و در نقطه صفر مرزی استان چ و ب، به نام تونل گلاب و به منظور انتقال آب شرب مردم کاشان،آران و بید گل با ظرفیتی معادل 1.7 مترمکعب بر ثانیه شروع و در اواخر سال 1390 به طول 10.5 کیلومتر به پایان رسید. اما متأسفانهبعد از آن زمان نه تنها گارگاه تعطیل نشد بلکه چند گارگاه دیگر نیز در منطقه فعال شدند و عملیات حفاری جدیدی در امتداد تونل گلاب و به نام تونل گلاب 2 به طول 15 کیلومتر و با ظرفیتی معادل 22.5 مترمکعب بر ثانیه شروع شد. به گونه‌ای که مظهر تونل در نزدیکی شهر رضوان شهر قرار دارد.در سالهای کم آبی همانند شش سال گذشته خصوصأ در ماههای تیر، مرداد، شهریور و مهر ماه آمار نشان داده که اگر تونل گلاب راه اندازی شود قادر خواهد بود تمام آب رودخانه را از محل حجت آباد به منطقه رضوان شهر منتقل نماید و رودخانه زاینده رود در حدفاصل سد تنظیمی – انحرافی زاینده رود تا باغبهادران خشک شده و به عنوان یک مسیر زهکش یا فاضلابرو عمل خواهد نمود.

آب مورد نیاز درطرح انتقال آب به کاشان، آران و بیدگل برای سالهای آینده معادل 1.7 متر مکعب می باشد در صورتی که تونل گلاب در شرایط عادی 22.5 مترمکعب و در حالت ماکزیمم بیش از 30 مترمکعب در ثانیه آب را از رودخانه زاینده رود (حجت آباد) به سمت رضوان‌شهر منحرف نموده و انتقال میدهد. به علاوه، طرح انتقال آب به کاشان چند سالی است که با استفاده از سیستم پمپاژ تیران- کرون بهره برداری می شود. در شرایط جدید، استفاده از تونل گلاب به دلیل قرار گرفتن تونل در منطقه روستای گلاب در کد ارتفاعی حدود 230- (تونل در منطقه گلاب حدود 230 متر زیر سطح زمین است) نیاز به صرف انرژی و هزینه های بیشتری (هزینه های ثابت و جاری) دارد. حفر تونل گلاب تنها سودی که برای مردم مصرف کننده آب در کاشان، آران و بید گل دارد افزایش چشمگیر هزینه ها و قیمت تمام شده آب است.

از طرفی جمعیتی برابر 43500 نفر که در حال حاضر شاغل و دارای مسکن، مدرسه و امکانات رفاهی نسبی (ساکنین قراقوش، گرمدره، مارکده، یاسه چای، هوره، سوادجان، دشتی، چم کاکا، چم عالی، چم جنگل، چم چنگ، ایلبگی، چم خلیفه، چلوان، چم زین،شوراب صغیر، شوراب کبیر، محمد آباد، صادق آباد، سامان، کاهکش، چم خرم، چم نار، قسمتی از شهر بن   در استان چهارمحال و بختیاری و تعدادی روستا و شهر در استان اصفهان)هستند که در صورت خشک شدن رودخانه و از بین رفتن باغات و اشتغال آنان مطمئنأ به اصفهان مهاجرت اجباری خواهندنمود.که بعد از مهاجرت نیاز با اشتغال مجدد، مسکن و امکانات رفاهی خواهند داشت. آمار دبی رودخانه در ایستگاههای سد تنظیمی – انحرافی و پل زمانخان نیز مؤید این مسئله می باشد.  اکوسیستم و محیط زیست رودخانه مبتنی بر وجود و جریان آب در رودخانه می باشد و چنانچه این جریان حتی برای مدت کوتاهی قطع گردد حیات رودخانه از بین رفته و دچار مرگ قطعی خواهد شد.

در زمانهای بسیار دور گذشته که حتی مردم اروپا خبری از رعایت مسائل حفط و احیای اکوسیستم  و مسائل زیست محیطی منطقه و رودخانه‌ها نداشتند، تمدن‌های حاکم بر زاینده رود به خوبی آن مسائل را درک کرده و اجراء می نمودند ولی امروز که همه مردم دنیا دوران شکوفایی علم و دانش را سپری می نمایند منطقی نیست که واقعیت‌های علمی و کارشناسی نادیده گرفته شوند و حتی چشمان خود را بر روی آیندگان خویش بسته پنداریم. هدف از وضع قوانین و مقرارت، حرکت به سمت توسعه پایدار منابع آبی و سود جستن تمامی بهره‌برداران از منابع آبی می‌باشد. لذا عدم نظارت و اجرای قوانین و مقررات و یا انتخابی اجراء نمودن قوانین و عدم ترویج فرهنگ عمومی ارزش اقتصادی آب باعث بروز چالش‌هایاجتماعی، اقتصادی شده و روز بروز  بر میزان مشکلات خواهد افزود(جعفری 1383).

از قدیم‌الایام مدیریت کل رودخانه زاینده رود (تونل‌های شماره 1، 2 و 3 کوهرنک، سد زاینده رود، سد تنظیمی – انحرافی زاینده رود،  ایستگاههای آب سنجی تونل‌ها، قلعه شاهرخ و حتی ایستگاه آب سنجی پل زمانخان)و مجوزهای برداشت آب، صدور کارت‌های هوشمند در اختیار مدیریت شرکت آب منطقه‌ای اصفهان بوده و می باشد. تجربه ثابت
نموده است با احداث هر تونل انتقال آب، متأسفانه طول رودخانه کوتاهتر شده است. زیرا این قضیه ناشی از سوء مدیریت، اجرای گزینشی قوانین، برخوردهای غیر کارشناسی بامسائل خصوصأ برآورد بارش‌ها و آورد رودخانه، جانمایی غیر کارشناسی کارخانه‌جات و صنایع مادر و عدم توجه و فراموش نمودن احیاء و تقویت حوضه آبخیز رودخانهمی باشد. تبلیغات و فراهم نمودن شرایط مهاجر پذیری، رشد قارچ گونه شهرک‌های اقماری در اطراف پایتخت فرهنگی جهان اسلام، و تخصیص و فروش آب وجود نداشته(نسیه) به استانهای دیگر (یزد و کرمان)  مزید بر علت شده است.

 

نتیجه‌گیری

 با توجه به بررسی‌های بعمل آمده، حتی با احداث چندین تونل دیگر، مشکل کمبود آب در استان اصفهان حل نخواهد شد چون دیدگاه کلان مدیریت شهری اصفهان، دیدگاه واقع گرایانه و پایدار نبوده و نیست و تونل گلاب کل رودخانه زاینده رود واقع در زیردست سد را خشک خواهد نمود. باغات احداث شده در حاشیه رودخانه زاینده رود ضمن حفاظت از خاک سطحی روان در شیب‌های تند، تصفیه هوا، کمک به مسائل آبخیزداری در منطقه، ممانعت از ایجاد چشمه‌های ریزگرد ذرات معلق در هوا، تولید اکسیژن، لطافت هوا، که معمولاً این توده هوا بر روی شهر اصفهان و شهرهای‌های مجاور منتقل می شوند. از همه مهمتر حاشیه رودخانه یک منطقه ییلاقی جهت تقویت روحیه و رفع کسالت ناشی از یک هفته تلاش‌های مردم می‌باشد که این قضیه از بعد روانشناسی و اجتماعی بسیار حائز اهمیت است. لذا توصیه می شود ضمن روی آوردن به کارهای کارشناسی و علمی با تکیه به علم آمایش سرزمین و واقعیت‌های موجود و به منظور جلوگیری از حیف و میل بیت المال، از اجرای تونل گلاب 2 صرفنظر شود. مسئله خشکسالی در منطقه یک واقعیت انکار ناپذیر است و سازگاری با شرایط تغییر اقلیم در منطقه امری اجتناب ناپذیر می باشد. از طرفی اصولاً می بایست برآوردهای رودخانه را بر اساس سالهای کم بارش محاسبه و تجزیه و تحلیل نمود زیرا در ایام تر سالی چالش‌های آبی فروکش می کنند. یکی از عوامل مؤثر در کاهش آورد سالیانه رودخانه، بحرانی و وخیم شدن وضعیت حوضه آبخیز رودخانه زاینده رود می باشد زیرا هیچ نشانه‌ای از توجه یا فعالیتی در خصوص نگهداری یا احیاء و تقویت حوضه آبخیز تا بحال انجام نشده است و مسئولین مربوطه تنها به فکر انتقال آب با توجه به سخت‌تر شدن شرایط انتقال آب تونل‌های 1، 2، 3 (طول های 8/2، 13 و 24 کیلومتر) و شرایط حفاری و تأثیرات زیست محیطی که  بترتیب حادتر و دشوارتر شده، بوده و هستند.

 

پیشنهادات

1-        توقف کامل توسعه کارخانجات صنعتی واقع در اطراف رودخانه و انتقال کارخانجات به مناطق مستعد

2-        استفاده از پسابها و آبهای نامتعارف برای استفاده صنایع فعلی تا جابجایی آنها

3-        جلوگیری از توسعه کمی شهر اصفهان وتغییر نگرش به انتقال پایتخت سیاسی کشور به منطقه

4-        ایجاد اعتقاد، باور و ایمان درنزد مسئولین کشور در خصوص حفظ، احیاء و توسعه آثار تاریخی و گردشگری پایتخت فرهنگی چهان اسلام (شهر اصفهان)

5-        تبدیل شهر اصفهان به منطقه آزاد گردشگری کشور

6-        کاهش تلاش در جهت مدیریت عرضه و هدایت نیروها به سمت مدیریت بهینه و پایدار مصرف آب در کلیه زمینه‌ها

7-        تعطیلی و برچیدن تمام گارگاههای فعال در منطقه گلاب 2 و پر کردن حفاری های انجام شده

8-        کاهش قطر سراسر تونل گلاب 1 با لاینیگ مجدد و تبدیل پتانسیل انتقال آب تونل از 22.5 به 1.7 مترمکعب بر ثانیه

9-        احداث تصفیه خانه‌های فاضلاب کلیه روستاها و شهرهای اطراف رودخانه

10-    تشکیل کمیته‌هایی با مشارکت نمایندگان وزارت نیرو، جهادکشاورزی، کشاورزان، صنعتگران و شوراهای منطقه‌ای استان‌های ذینفع ونظارت جامع بر منابع آبی و مدیریت رودخانه زاینده‌رود صورت پذیرد.

11-    فرهنگ سازی به منظور تبین ارزش و اهمیت آب برای کلیه بهره‌برداران در خصوص، راههای جلوگیری از اتلاف و صرفه جویی و اصلاح الگوی مصرف آب انجام  پذیرد.

12-     ارائه الگوی کشت مناسب در زمان و مکان‌های مختلف با توجه به تولید و حجم ذخیره منابع آبی حوضه ضروری است

13-    فضای سبز شهرها، کارخانجات منطقه بر اساس اقلیم خشک برنامه ریزی و طراحی شود و از گیاهان بومی و مقاوم به خشکی استفاده شود.

14-    قوانین بصورت همه جانبه، کامل و برای عموم یکسان اجراء شوند.

 

منابع

ببران، ص. و هنربخش ن. 1387. بحران وضعیت آب در جهان و ایران. فصلنامه راهبرد، 48: 212- 193.

صادقی س. ش. 1385. هیدروپلیتیک و بحران آب: چالش های آینده در خاورمیانه و خلیج فارس، نشریه علوم سیاسی، 115 و 116: 200 – 207.

مدبری، س.، موسوی، س. ر.، علیزاده، ع.، و محبوبی، ا. 1387. مطالعهعناصربالقوهسميدررسوباترودخانهزايندهرود. مجموعهمقالاتدوازدهمينهمايشانجمنزمينشناسيايران،اهواز- شركتمليمناطقنفتخيزجنوب، 6 ص.

جعفری س. ع. 1383. رویکرد بازار آب و الزامات آن. فصلنامه علمی و پژوهشی اقتصاد کشاورزی و توسعه، شماره 48        زمستان.

رنجبر جعفرآبادی، ع.، عموشاهی، س.، و پورخباز، ح.، (1390). بررسي علل آلودگي رودخانه زاينده رود و برآورد            كيفيت آن با استفاده از NSFWQI . پنجمین همایش تخصصی مهندسی محیط زیست، 12 ص.

 عآبدي كوهپايي، ج.،  نصري، ز. ، طالبی، خ.، مأمن پوش، ع.، و موسوی، س. ف.،  (1390). مطالعه كيفيت شيميايي و آلودگی آب زاينده رود در بالادستبه دیازینون و توان خودپالایی آن. مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، علوم آب و خاک، سال پانزدهم شماره 56، 19 ص.

علیمحمدی ر. 1391. تأملي بر ضرورت  و چالش هاي  مترتب بر تونل گلاب. همایش ملی انتقال آب بین حوضه ای (چالش ها و فرصت ها)، شهرکرد، 3 خردادماه 13ص.

میرزاحسین‌خان تحویلدار " جغرافیای اصفهان".

 

 

[1]استادیار واحد تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاریnafchi38@gmail.com

[2]Wurm