تونل بهشت آباد 

روح‌الله فتاحي نافچي[1]

مقدمه:

استان چهارمحال و بختياري در بخش مياني زاگرس مرتفع داراي منابع غني آبهاي سطحي ولي منابع آب زبر زميني آبرفتي ضعيفي است. هرچند در اين استان چشمه‌هاي متعدد در بخشهاي غرب و جنوب غربي جريان دارند ولي همه منابع آب زير زميني واقع در اين نواحي از نوع كارستيك هستند. افزايش برداشت بدليل تمركز جمعيت و توسعه‌هاي صنعتي و كشاورزي در نواحي مركز و شرق اين استان كه دشتهائي چون شهركرد ، سفيد دشت و كيار  واقع شدهاند باعث افت شديد سفره‌هاي آب زير زميني شده است. اين افت با تغيير نوع بارش از برف به باران طي دهه گذشته باعث ضعف بيشتر منابع آبهاي آبرفتي و ايجاد مشكلات عديده و ممنوعه شدن بسياري از دشتها شده است . مي‌توان نتيجه گرفت كه مسئولين و مديران بخش آب استان از سه دهه قبل مي‌بايستي هماهنگ با توسعه از وابستگي آن به آبهاي زير زميني كاسته و با مديريت و انتقال آبهاي سطحي امروز را پيش‌بيني مي‌نمودند. طرح  انتقال آب پيشنهادي از بهشت آباد و روش و مسيري كه براي آن در نظر گرفته شده است نه تنها فرصت استفاده از آبهاي سطحي استان را از دسترس ساكنين و ذيحقان آن بر اساس قوانين مسلم حقوقي و بين‌المللي خارج مي‌نمايد بلكه بدليل مسير  و ابعاد تونل منابع ضعيف شده آبهاي زيرزميني را بطور كلي از حيض انتفاع خارج خواهد نمود. بهتر است اجراي تونل بهشت‌آباد را دستور Delete استان چهارمحال و بختياري اعلام نمود.

تونل و  سرنوشت منابع آبهاي آبرفتي

با توجه به اينكه بيش از 60 درصد جمعيت استان در حوضه بهشت آباد ساكن هستند و اين حوزه بيش از درصد در برگيرنده فعاليتهاي كشاورزي و صنعتي است بررسي  پراكندگي چاههاي آبرفتي در استان ، تمركز آنها در نواحي مركزي استان را نشان ميدهد.

 موقعيت چاههاي در حال بهره‌برداري نسبت به مسير تونل پيشنهادي براي انتقال آب بهشت آباد نشان ميدهد كه تعداد قابل توجهي از اين چاههاي در شعاع جند كيلومتري اين مسير 65 كيلومتري قرار گرفته اند. . در گزارش زمين شناسي مطالعات طرح تونل بهشت‌آباد آمده است:

ü     در پهنه دشت كيار و پهنه هاي 13و14و15و16بايدمرزهاي گسله تعيين و عمق كارستيفيكاسيون دقيقاً تعيين گردد. هجوم احتمالي آب ازاين پهنه ها به داخل تونل ضمن تخريب منابع آب زيرزميني دشت هاي مسير به ويژه كيار داده ي عمليات حفاري در تونل را غيرممكن مي سازد (صفحات 18-38تا18-40گزارش سيماي طرح- زمين شناسي وژئوتكنيك تونل).

ü     درپهنه هفتم و نهم خشكيدن چشمه  سلم و هجوم آب به داخل تونل بسيار محتمل است كه حاصل آن تخليه چشمه ها وقنوات در شعاع چند كيلومتري مسير تونل مي باشد(صفحات 18-32و18-33گزارش سيماي طرح-زمين شناسي وژئوتكنيك تونل).

  به استناد بررسيهاي هيدروژئولوژيك جهاني عمره چرخه آبهاي زيرزميني آبرفتي 300 سال است يعني با تخريب آبخوان آبرفتي دشتهاي مذكور در دوران عمليات حفاري كه براساس تجارب جهاني با تأخير غير قابل اجتنابي نيز همراه خواهد بود چهار قرن بايد استان چهارمحال بختياري را تعطيل اعلام نمود!!!!!!!!!!!!

تأثير تونل بهشت آباد بر منابع كارست:

آبهاي تجمع يافته در درز و شكافهاي ثانويه ايجاد شده در سنگهاي آهكي عمدتاً با فرايند انحلال آهك و خورد شدگي ناشي از حركات تكتونيكي زمين منابع آبخوانهاي كارستيك را بوجود ميآورد.  بخش عمده اي از جشمه‌هاي اسنان چهارمحال وبختياري از سازندهاي كارست تغذيه ميشوند. به استناد نقشه زمين شناسي در امتداد مسير پيشنهادي براي تونل بيش از چهل گسل كوچك وبزرگ فعال وجود دارد كه خردشدگيهاي ايجادشده در سنگهاي آهكي بواسطه فعاليتهاي اين گسلها محلي را براي انباشت آبهاي نفوذي طي ميليونها سال گذشته  فراهم نموده است. ترديدي نيست كه با حفر تونل وطي مدت زمان عمليات حفاري تمام اين منابع كارست تخليه خواهند شد در گزارش زمين شناسي اين طرح آمده است:

ü     باوجود عبورتونل از سنگ كف دشت شهركرد وفرخشهر، مطالعات ساختاري وتكتونيكي پيرامون گسل ها ودرزوشكاف سنگ هاي مسير ضعيف است.باتوجه به عمق 120متري آبرفت احتمال تخليه آب از طريق شبكه كارستيك سنگ  كفبه داخل تونل بررسي نشده است(صفحات 18-46و18-47گزارش سيماي طرح- زمين شناسي وژئوتكنيك تونل)

ü     خشك شدن چاه هاي آهكي ازجمله چاه آهكي شهر فرخشهر پس ازاجراي تونل قطعي بنظر مي رسد كه اين امر وضعيت آب شرب وبهداشتي اين شهررابابحران مواجه مي سازد(صفحه18-48گزارش سيماي طرح- زمين شناسي وژئوتكنيك تونل).

لازم به ذكر است كه طول دوره تخميني براي چرخه هيدرولوژيكي آبهاي كارست از جنس ميليونها سال است

عدم قطعيت در برآورد ميزان آب قابل انتقال

در پروژه‌هاي استحصال منابع آب نظير احداث سدهاي مخرني و انتقال آب براي كاهش عدم قطعيتها با شبيه سازي آمار هيدرولوژي براي دوره‌هاي آماري طويل در آينده (با فرض اينكه روند رويدادها در آينده مشابه گذشته خواهد بود) از مدلها شبيه سازي نظير مونت-كارلو استفاده ميشود تا بتوان يقين حاصل نمود براي هدف مورد نظر حداكثر حجم آب در دسترس با يك ضريب اطمينان معقول كفايت ميكند. در طرح انتقال آب بهشت آباد كه هدف آن بنا بر اسناد ارائه شده تأمين آب شرب اصفهان و برخي شهرهاي واقع در فلات مركزي است اين سطح اعتماد بايد بيش از 80 باشد. گراف زير نشان ميدهد آب موجود در خروجي از آبريز طرح بهشت‌آباد حتي در شرايط طبيعي ميانگيني كمتر از آنچه در مدارك اوليه طرح مشاهده مي‌شود جريان خواهد داشت يعني سطح اعتماد آن كمتر از 50 درصد است. از حق آبه بالادست و وغعيت اسف بار استان چهارمحال و بختياري و كارون كه بگذريم اگر هيچ آبي به كارون نرود اهداف طرح بهشت آباد با ريسك تحقق 50 درصد همراه است. با چه استناد ميتوان بيت‌المال را در طرحي با ريسك بيش از 50 درصد هزينه‌ نمود؟

نتايج حاصل از ساده‌ترين مدل هاي آماري حاكي از عدم قطعيت شديد در حجم آب قابل انتقال توسط اين تونل است هرچند اين امر ظاهراً از سوي طراحان و وزارت نيرو پذيرفته شده است ليكن هيچ اثري بر ابعاد طرح (قطر تونل و ..........) نداشته است.

آيا گزينه كم هزينه و مخاطره زيست محيطي نيز وجود دارد؟

در پروژه‌اي با هزينه بيش از هزاران ميليارد ريال و هزينه‌هاي اجتماعي و محيط زيستي غير قابل ارزش‌گذاري لازم است گزينه‌هاي متعدد بررسي و براساس مدلهاي قياسي و تصميم گيري و  (نظير AHPو DCM ) به ارزيابي و انتخاب گزينه برتر پرداخت. متأسفانه گزارش طرح انتقال آب بهشت آباد تك گزينه‌اي است؟!

يك مطالعه ساده نشان ميدهد يكي از گزينه‌ها (و نه لزوماً گزينه برتر) استفاده از يك ايستگاه پمپاژ بهمراه يك سد تنظيمي كوچك و سپس انتقال بصورت ثقلي بدون نياز به حفر تونل با اين طول و عمق مخاطره آميز قادر به انتقال همين حجم آب خواهيم بود. همين بررسي نشان ميدهد اگر براي تأمين انرژي لازم در اين ايستگاه پمپاژ يك نيروگاه حرارتي تركيبي اختصاصي احداث شود بدليل اينكه بيش از 50 درصد انرژي صرف شده در پائين دست قابل برگشت خواهد بود هزينه طرح از حفر تونل با اينهمه عدم قطعيت و صدمات محيط زيستي كمتر خواهد بود.

نتايج نقدهاي طرح بهشت‌آباد: Delete or Cancel

مروري بر نتايج حاصل از بررسي‌هاي كارشناسي انجام شده در خصوص طرح حاكي از يك صدائي در ايرادات اساسي وارد بر طرح بويژه نحوه انتقال آب است.

·        نامه سازمان حفاظت از محيط زيست (مهرماه 1386)

·        گزارش مركز پژوهشهاي مجلس (فروردين 1387)

·        نظر دفتر فني آب وزارت نيرو (تيرماه 1389)

·        نامه سازمان بازرسي كل كشور (شهريور سال 1390)

از سوي ديگر رديابي اقدامات انجام شده از سوي مجريان طرح حاكي از بي‌توجهي محض به ايرادات بديهي وارده است و كار و تصميمات مربوطه بدون توجه به منافع ملي و منطقه‌اي با گوشهاي بسته در حال انجام است. لذا در پايان ميتوان گفت كه شايد بهتر باشد خط ديگري عمود بر خط نمايانگر مسير حفر تونل بر روي نقشه استان چهارمحال وبختياري ترسيم نمود و زير آنهم نوشت Delete  بدان معني كه با اجراي اين طرح استان چهارمحال و بختياري را بايد حذف شده از نقشه جغرافيائي ايران دانست چون اين منطقه تبديل به برهوتي خواهد شد كه شايد تنها كويري جديد باشد. اما هنوز فرصت باقي است تا با جهادي روشنگرانه ذهن متوليان را متوجه عواقب اجراي اين طرح نمود و دستور Cancel  را فعال نمائيم.


[1]دكتري در منابع آب و هيدروليك عصو هيأت علمي دانشگاه شهركرد و محقق مركز تحقيقات منابع آب استان Fattahi@agr.sku.ac.ir