تونل سوم کوهرنگ
تهدیدی بر منابع کارستی زاگرس مرکزی

 

گردآوری : سعادت لطفی زاده
 

تونل سوم کوهرنگ در 120 کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد در استان چهار محال و بختیاری به منظور انتقال آب از رودخانه کوهرنگ ( از سرشاخه های کارون ) به میزان حدود 255 میلیون متر مکعب در سال، جهت تأمین قسمتی از کمبود آب منطقه مرکزی ایران برای مصارف شرب، صنعت، کشاورزی و افزایش حجم آب تنظیم شده سد زاینده رود اصفهان با استفاده از سد مخزنی کوهرنگ 3 در حال احداث است. این پروژه از سال 73 آغاز و اکنون پس از 18 سال مراحل پایانی خود را طی می کند . این تونل از نظر ساختاری در زون زاگرس مرتفع واقع گردیده است و در مسیر 23 کیلومتری خود از سازندهای مختلف زمین شناسی و گسلهای متعدد عبور می نماید. عوامل فوق الذکر از یک طرف و بالا بودن سطح آب زیر زمینی و میزان بارش سالانه از طرف دیگر ، باعث ایجاد شرایط مناسب برای بوجود آمدن اشکال کارستی در منطقه گردیده اند. برای مقابله با هجوم آب از محیطهای کارستی به درون تونل در حین حفاری، از بین روشهای موجود برای آب بندی از روش تزریق سیمان به همراه مصالح پرکننده استفاده گردید. این مساله نه تنها احتمال تغییر مسیر آبهای زیرزمینی را دارد حتی می تواند در دراز مدت باعث مسدود شدن این آب راهها و در نتیجه خشک شدن چشمه هایی که آب چندین رودخانه مهم کشور ( کارون ، زاینده رود و ... ) را تامین می‌کنند شود.


زمین شناسی مسیر تونل


تونل سوم کوهرنگ از نظر تقسیمات چینه شناسی ایران در زون زاگرس بلند واقع شده و ازسازندهای مختلف عبور می نماید که از ورودی به خروجی به ترتیب شامل مارنهای سبز دریاچه ای آب شیرین، مارنهای قرمز تشکیلاتی میوسن، آهکهای کارستی کرتاسه(زون گسله شهریاری)، دولومیتهای تریاس، آهکهای کرتاسه پایینی و آهکهای کرتاسه میانی(سروک)، مارنهای کرتاسه بالایی (سازند گورپی)، کنگلومرای پالئوسن، آهکهای نازک لایه و ضخیم لایه ائوسن و آهکهای توده ای الیگومیوسن (سازند آسماری) می باشد.
گسل های بزرگی مسیر تونل سوم کوهرنگ را قطع مینماید از جمله: گسل شهریاری که بصورت یک زون گسله باعث راندگی آهکهای کرتاسه شهریاری بر روی نهشته های جوانتر (مارن های میوسن) گردیده است، زون گسله زرآب در دولومیت های تریاس، گسل لاغرک جنوبی و گسل لاغرک شمالی در آهکهای کارستی سروک و گسل نعل اِشکنان در محل کنتاکت مارن های گورپی با آهکهای آبدار سروک.

حفاری و برخورد با مناطق کارستی

زونهای ضعیف مارنی و همچنین زونهای شدیداً کارستی و آبدار با مجاری و کانالهای زیرزمینی با جریان و فشار بالا، حفاری تونل در پروژه تونل سوم کوهرنگ را با مشکلاتی همراه ساخت . به طور مثال در حین عملیات حفاری تونل دسترسی نصیرآباد به کارست بسیار بزرگی برخورد شد که باعث غرقاب شدن تونل دسترسی و توقف عملیات اجرایی گردید. در فصل خشک با پمپاژ سنگین و اجرای پوشش بتنی به طول 30 متر و تزریق های تحکیمی، ادامه عملیات اجرایی میسر گردید.
در موقعیتی دیگر در هنگام حفاری به درزه ای از جنس سنگ آهک با بازشدگی محدود که با مجاری کارستی با فشار و دبی بالا ارتباط داشت، برخورد شد. جت آب به طول 14 متر و دبی به میزان حدود 70 لیتر در ثانیه بالغ گردید وعملیات حفاری در این جبهه متوقف گردید. فشار آب در این جبهه 16بار اندازه گیری گردید. قرارشد ادامه حفاری همراه با اجرای گمانه های پیشرو از طریق تونل نعل اشکنان انجام گردد. با پیشروی 50 متر از طریق تونل دسترسی نعل اشکنان، در این جبهه نیز در متراژ 584.5 متر از محل تقاطع با تونل دسترسی، به درزه های آبدار با فشار بالا و دبی حدود 30 لیتر در ثانیه برخورد شد. محدوده حد فاصل دو جبهه خروجی و نعل اشکنان 109 متر بود . شواهد وجود زون های شدیداً کارستی در این محدوده را نشان می داد. در آب بندی و تحکیم و تقویت زون بحرانی کارستی محدوده 109 متر تونل، جمعاً تعداد 214 گمانه با متراژ کلی 5264 متر حفاری گردید و 3027 تن سیمان بهمراه سایر مصالح تزریق شد.


اثرات کاهش میزان دبی آب کارون


در چند سال اخیر میزان دبی آب کارون به دلایل خشکسالی و ذخیره آب در دریاچه سدهای بالادست به شدت کاهش یافته است و هم اکنون بخش کشاورزی درمناطق مختلف حوزه کارون در خوزستان با مشکل کم آبی شدید مواجه شده است که ازآن جمله می توان به ممنوعیت آبگیری مزارع پرورش ماهی در منطقه شوشتر و شکست طرح عظیم تسطیح و بهینه سازی ، زهکشی و کانال کشی زمینهای زراعی بخش میان آب شوشتر، تامین نشدن آب کشاورزی مزارع بخش «باوی» که به اعتراض های مکرر اهالی منجر شده است و همچنین توقف عملیات تسطیح و زهکشی اراضی کارخانه قند دهخدا و در نتیجه توقف ساخت این پروژه بزرگ به رقم پیشرفت 85 درصدی آن اشاره کرد.

تاثیرات اجتماعی فرهنگی


طی مدت زمانی که از اجرای پروژه تونل سوم کوهرنگ میگذرد تا کنون صدمات بسیاری به زندگی ساکنان اطراف این پروژه وارد آمده است که از آن جمله می توان به قطع شدن شریانهای زیر زمینی سفره های آبی روستاهای اطراف تونل و خشکیدن منابع آب آشامیدنی و کشاورزی روستاهای گل آباد، ملک آباد، دزک آباد و نصیر آباد و خشکیدن باغاستانهای سرسبز یاور آباد و حاجی آباد اشاره کرد همچنین انعکاس خبر ایجاد دریاچه سد در منطقه بیرگان ، رکود اقتصادی و متوقف شدن نسبی روند خدمات دهی دولت به روستاها را در 10 سال گذشته در پی داشته است. نکته مغفول مانده دیگر آنکه اهالی منطقه بیرگان دارای علایق قومی مشترکی با مردم شهرهای ایذه ، مسجد سلیمان و شوشتر در استان خوزستان هستند. به همین دلیل پس از به زیر آب رفتن روستاهای این منطقه پیش بینی میشود بخش اعظم مردم آواره به سمت خوزستان مهاجرت کنند و هم اکنون نیز با تحقیقات میدانی مشخص شده است تعداد زیادی از این خانوارها به سمت خوزستان مهاجرت کرده اند ، بی شک سر ریز جمعیتی مهاجرین و آوارگان پروژه تونل کوهرنگ 3 به دلیل بافت فرهنگی و قومی به خوزستان ، به تشدید مشکلات اجتماعی این استان خواهد افزود. به زبان دیگر احداث این پروژه فشار اجتماعی و حاشیه نشینی در روستاها و شهرهای شمالی خوزستان را افزایش خواهد داد و این در حالیست که خود این شهرها از محرومترین نقاط کشور با درصد بالای بیکاری و فقر می باشند.
 

تبعات سیاسی


بنابر اظهارات مسولین شهرستان کوهرنگ بر اثر اجرای این طرح 3000 هکتار از اراضی کشاورزی مردم منطقه به زیر آب خواهد رفت و مراتع وسکونتگاه های صدها خانوار دیگر با معیشت عشایری از بین میرود . تا کنون هیچ تصمیم روشنی برای آینده معیشتی و محل سکونت روستاییان و عشایر ساکن منطقه دیده نشده است از طرفی دیگر در ذهن اهالی شهرستانهای فارسان و کوهرنگ این سوال بوجود آمده است که چرا می بایست کشاورزی منطقه بیرگان از بین برود تا کشاورزی در اصفهان رونق داده شود ؟ این نارضایتها تا کنون چندین بار به صورت تجمعات اعتراض آمیز، توسط اهالی و انعکاس در مطبوعات استان و همچنین اعتراض نمایندگان شهرستان فارسان و کوهرنگ در مجلس عنوان شده است .اما به دلایلی از جمله عدم توسعه سیاسی و کم تعداد بودن نمایندگان استان چهار محال و بختیاری در مجلس و فعالیت و نفوذ بیشتر نمایندگان استان اصفهان انعکاس چندانی در محافل تاثیر گذار سیاسی نداشته است.
از موارد مبهم و قابل تامل در مورد سد و تونل کوهرنگ 3 وضعیت مدیریتی این پروژه پس از بهره برداری می باشد، در حال حاضر سازمان آب منطقه اصفهان به عنوان کارفرمای این پروژه شناخته می شود . انحراف بخشی از آب سرچشمه کارون به سمت اصفهان قطعا صدمات فراوانی را به معیشت و حتی امنیت اجتماعی مردم خوزستان وارد خواهد کرد ، هرگونه تغییر درمیزان آب رودخانه کارون تبعات گسترده ای را در پایین دست در پی خواهد آورد و در حافظه شورای تامین استان مواردی از اعتراضات اجتماعی منتهی به خشونت ونا امنی به دلیل مسئله آب وجود دارد (اعتراض گسترده مردم آبادان در سال 1379)


چند سوال بی پاسخ


با توجه به اینکه یکی از مهمترین دلایل احداث این تونل توسعه بخش کشاورزی در استان اصفهان ذکر شده است ، مردم مسیر رودخانه کارون در استانهای چهارمحال و بختیاری و خوزستان از مسولین می پرسند چرا با وجود اینکه بسیاری از زمینهای کشاورزی در حوزه کارون (به طور مشخص دشت ایذه ،اراضی غرب گتوند قسمتهای شمالی عقیلی در شوشتر و بخشهای میان آب و باوی حد فاصل شوشتر و اهواز) ازبی آبی رنج می برند و مسئولین کمبود منابع آبی را مهمترین دلیل آبیاری نشدن این مناطق ذکر می‌کنند، پروژه انتقال آب از تونل سوم کوهرنگ با صرف هزینه های بسیار در حال انجام است؟
در حالیکه سازمان آب استان اصفهان برای تامین آب کشاورزی و صنعتی این استان اقدام به احداث سد و حفر 23 کیلومتر تونل با صرف هزینه ای بسیار هنگفت می کند، چگونه است که سازمان آب استان خوزستان و مجموعه مدیریتی این استان از احداث تنها چند کیلومتر کانال آبرسانی از دریاچه کارون 3 به سمت دشت ایذه جهت تامین آب کشاورزی که حق مسلم اهالی شهرستان محروم ایذه می باشد عاجز است؟ درحالیکه هزینه های تامین آب کشاورزی دشت ایذه هم به لحاظ اولویت اجتماعی و هم به لحاظ صرفه اقتصادی مقایسه یک به صد می باشد.
دیگر اینکه شگفتی آور است که استان اصفهان با اعمال فشار قادر به انجام پروژه ای مستقل در استانی دیگر (چهارمحال وبختیاری) میگردد که نه تنها صرفه ای برای استان میزبان ندارد بلکه احداث این پروژه موجب آوارگی صدها خانوار و از بین رفتن زمینهای زراعی و باغی، مناطق مسکونی، مراتع و هویت اجتماعی و قومی مردم محروم چهارمحال میشود تا در ازای آن به توسعه کشاورزی در منطقه ای نسبتا بهره مندتر بپردازند.
عدم محاسبه بهای منصفانه اراضی محدوده سد یکی از نگرانی های بزرگ اهالی است ، با توجه به موارد مشابه ای چون نحوه پرداخت و نارضایتی مردم منطقه کارون 3 این نگرانیها از خواستگاه های کاملا منطقی برخوردار است، صدمات متعدد مجموعه سد و تونل کوهرنگ 3 بر مسایل امنیتی ، اجتماعی و زیست محیطی ساکنان حوزه کارون موضوع بسیار با اهمیتی است که تغافل و تجاهل نسبت به آن به پیچیده تر شدن مسایل منطقه منجر خواهد شد.

منابع :


• مقاله معرفی پروژه تونل سوم کوهرنگ و ارائه روشهای حفاری در جبهات مختلف ( اصغر فولادگر- مهندسین مشاور زایند آب ، اصفهان )
• سد و تونل سوم کوهرنگ ( سایت خبری گروه بختیاری – www.asmary.ir )