سید کریم بحرینی

ایران کشوری خشک و نیمه خشک است. متوسط بارندگی در کشور ما سالانه ۲۵۰ میلی متر است. این میزان به طور متوسط در دنیا ۱۸۰۰ میلی متر است. از این رو باید استفاده بهینه از آب در کشورمان نهادینه شود.

منابع آب شیرین در جهان در حال کاهش است. افزایش جمعیت در دنیا و منابع آلوده کننده آبها، این مایه حیات را به چالش جدی برای استفاده صحیح و بهینه تبدیل کرده است.

در ایران سالانه ۴۱۳ میلیارد متر مکعب ریزش جوی داریم که ۷۰ درصد آن تبخیر و فقط ۳۰ درصد قابل استحصال و استفاده است.

بیشتر منابع آبی کشور نیز در شمال، غرب و جنوب غربی قرار دارند و بالطبع مناطق مرکزی و شرق کشور از این منبع برخوردار نیستند، از گذشته ها نیز بخش مرکزی و شرق کشور با کمبود آب و آب با کیفیت مواجه بوده است. توجه به رشد جمعیت کشور و تامین آب شرب سالم برای این نواحی، ضرورت اجرای طرحهای تامین آب را دوچندان می کند.

فاز اول بهره برداری موقت از طرح انتقال آب سرشاخه های دز به قمرود هفته گذشته انجام شد. با ورود آب این طرح به شهرستان قم، مردم این شهر از نعمت آب آشامیدنی گوارا برخوردار می شوند. با توجه به اجرای طرح عظیم موسوم به قمرود، گزارشی از تاریخچه و مشخصات فنی طرح تهیه کرده ایم. همچنین با مهندس محمدرضا برزگر مجری پیرامون اجرای آن به گفت وگو پرداخته ایم که حاصل آن از نظرتان می گذرد:

تاریخچه طرح

از سال ۱۳۳۵ خورشیدی این طرح برای تامین آب شهرهای کویر مرکزی مطرح بوده است. سال ۱۳۵۶ وزارت مربوطه قراردادی را با شرکت خدمات مهندسی آب برای تامین آب شرب شهرهای قم و کاشان منعقد می کند.

طرح شامل ۳ مرحله می شود. مرحله اضطراری که فوریتی برای حل مشکل آب این شهرها پیش بینی کند، دوم طرح میان مدت و سوم طرح درازمدت بود.

در طرح اضطراری با توسعه و گسترش آن شبکه آب شهری قم تحقق پیدا می کند و در طرح میان مدت انتقال آب از چاه های «علی آباد» مورد مطالعه و سپس اجرا می شود.

در طرح میان مدت، انتقال سالانه حدود ۱۵ میلیون متر مکعب از آبهای زیرزمینی علی آباد به قم اجرایی می شود و مطالعات برای اجرای طرح درازمدت و انتقال آب از سرشاخه های «دز» به قم متوقف می شود. با توجه به مشکلات تامین آب شرب قم، اجرای این طرح سال ۱۳۶۰ مجددا حس شد، از این رو به قرارداد سال ۱۳۵۶ الحاقیه ای زده شد تا مطالعه مرحله اول انتقال آب از سرشاخه های دز به قم از سرگرفته شود.

«محمدرضا برزگر» مجری طرح انتقال آب از سرشاخه های دز به قمرود در این باره می گوید:

سال ۱۳۶۵ به فرمان امام راحل(ره) احداث سد ۱۵ خرداد آغاز شد و در سال ۱۳۷۳ به بهره برداری رسید. به همین علت اجرای طرح قمرود تا سال ۱۳۶۸ به تعویق افتاد.

با توجه به رشد جمعیت شهر قم و کمبود آب ورودی به سد ۱۵ خرداد مشکل کمبود آب شیرین در این شهر نمایان شد. برزگر می گوید: سد ۱۵ خرداد ۲۰۰ میلیون متر مکعب ظرفیت دارد که از زمان بهره برداری (در سال ۱۳۷۳) فقط در سال ۱۳۷۵ حدود ۱۴۵ میلیون متر مکعب آورده آب داشته و در سالهای بعد کمتر هم شد به طوری که متوسط آورده سالانه این سد از سال ۱۳۷۳ تا سال ۱۳۸۸ حدود ۷۵ میلیون متر مکعب بوده و در ۵ سال منتهی به سال ۱۳۸۸ این میزان آب بشدت کاهش یافت و در این سال به حدود ۱۴ میلیون متر مکعب رسید. به طوری که سال گذشته مسئولین قم مجبور شدند برای نخستین بار جهت تامین آب شرب شهروندان قم، چاه های جدیدی حفر و یا عمق چاه های موجود را بیشتر کنند تا بتوانند آب موردنیاز مردم را تامین نمایند.

مطالعات مرحله دوم انتقال آب از سرشاخه های دز به کویر مرکزی سال ۱۳۸۰ توسط شرکت «مهاب» شروع شد و کارهای اجرایی آغاز گردید.

مشخصات فنی طرح

طرح انتقال آب دز از قمرود شامل ۴ بخش اصلی است. باید سالانه ۱۸۱ میلیون متر مکعب آب جمع آوری و به شهره های مدنظر طرح، انتقال یابد.

برزگر می گوید: در این طرح مقرر شد ابتدا آبهای سرشاخه های دز از یک چشمه بنام سردآب و ۳ دره، لکو، دزدان و دایی جمع آوری شود. در بخش دوم، باید انتقال حوزه به حوزه انجام گیرد.

وی اضافه کرد: در طرح های انتقال آب، انتقال حوزه به حوزه بسیار مهم و کار بسیار سختی است چون تونل های بسیار بلندی را می طلبد و اگر امکان حفر تونل نباشد باید از سیستم های پمپاژ استفاده کرد.

وی افزود: بخش سوم این طرح ذخیره و تنظیم آب انتقالی است. آبهایی که جمع آوری شده باید انتقال داده شود. آب در این مرحله ذخیره و سپس تنظیم می شود.

برای ذخیره آبهای انتقالی از ۲ سد گلپایگان که قبلااحداث شده بود (سال ۱۳۳۶) و سد «کوچری» (درحال احداث) استفاده می شود.

سد کوچری، سدی خاکی و سنگ ریزه ای با هسته رسی است. ظرفیت مخزن این سد ۲۰۷ میلیون مترمکعب است. سد کوچری در ۸ کیلومتری جنوب غربی شهرستان گلپایگان درحال احداث است تا آبهای جمع آوری شده از چشمه های فوق الذکر را به شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، دلیجان، سلفچگان و قم انتقال دهد.

برزگر می افزاید: برای انتقال آب این سد ۵ تونل احداث شده است. تونل انتقال چشمه سردآب به طول تقریبی ۱۲۰۰متر، تونل انتقال آب دره کلو به طول ۱۹۰۰ متر، تونل انتقال دره دزدان به طول ۲۵۰۰متر، تونل انتقال دره دایی به طول ۹۲۰۰ متر و تونل بلند انوج به قمرود به طول حدود ۳۶کیلومتر و یک کانال به طول ۷۲۰۰ متر.

برزگر با اشاره به ظرفیت تونل های این طرح گفت: ظرفیت تونل انتقال چشمه سرداب ۶ مترمکعب بر ثانیه، تونل دره کلو ۸ مترمکعب برثانیه، تونل دره دزدان ۲۰ مترمکعب بر ثانیه و تونل دایی نیز ۲۳ مترمکعب برثانیه است.

برزگر در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه ضرورت احداث سد کوچری با توجه به وجود سد گلپایگان چه بوده است. گفت: ظرفیت سد گلپایگان ۳۵ میلیون مترمکعب است و با توجه به جمع شدن ۱۰ میلیون مترمکعب رسوب، انتقال ۱۸۱ میلیون مترمکعب آب به این سد میسر نمی شد، به همین منظور احداث سد کوچری در دستور کار قرار گرفت.

بهره برداری از فاز اول

برزگر می گوید: بهره برداری کامل از طرح انتقال آب از سر شاخه های دز به قمرود تا سال ۹۱ انجام می شود.

اما به دلیل وضعیت اضطراری برای تامین آب شهرستان قم بر آن شدیم بصورت موقت و از طریق پمپاژ، فعلاآب مردم شهرستان قم را از این طریق تامین کنیم، تا کارهای عمرانی بصورت کامل انجام شود و مردم شهرهای قم، گلپایگان، خوانسار، خمین، دلیجان، محلات، نیم ور، سلفچگان برای همیشه از نعمت آب آشامیدنی مطلوب برخوردار شوند.

سد ۱۵ خرداد از مدار بهره برداری خارج شد

معاون نظارت بر بهره برداری شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور گفت: همزمان با ورود آب سرشاخه های دز به شبکه آبرسانی شهر قم، سد ۱۵ خرداد که بخشی از آب مورد نیاز شهر قم را تامین می کرد از مدار بهره برداری خارج شده است.

حمیدرضا تشیعی اظهار داشت: در زمان حاضر ۴۱درصد از آب مصرفی این شهر از طرح قمرود تامین می شود که از مطلوبیت خوبی برخوردار است.وی ادامه داد: این در حالی است که تا پیش از این ۱۴ درصد آب قم از سد ۱۵ خرداد تامین می شد که اکنون این میزان به صفر کاهش یافته است.

تشیعی افزود: کاهش استفاده از دیگر منابع تامین کننده آب قم حاصل اجرایی شدن طرح انتقال آب از سرشاخه های دز (قمرود) به شهر قم است و بر این اساس تامین آب از چاه های شهری، اجاره ای و چاه های علی آباد با اجرای این طرح به ترتیب ۲۳، سه و یک درصد کاهش یافته است.

یادآور می شود که طرح آبرسانی به قم که آرزوی دیرینه مردم این استان بوده با وجود تمام مشکلات پیش روی این طرح با عنایت ویژه مقام معظم رهبری در دولت های نهم و دهم با جدیت پیگیری و اجرا شده است.