مارش جنگ در خاور میانه
آبگیری سد �ایلیسو� در ترکیه، مارش جنگ آبی در خاورمیانه را به صدا درآورد. ارزیابیها نشان میدهد درگیریها و تنشهای سیاسی درباره آب رو به افزایش است؛ اما این موضوع در حوضه آبریز دجله-فرات بیش از همه مشهود است. اقدام ترکیه در آبگیری سد �ایلیسو� که در مبدأ دجله قرار دارد، بهطور قابل ملاحظهای جریان آب را به سمت کشورهایی چون عراق و ایران تحت تاثیر قرار میدهد. آبگیری این سد چندینبار بهدلیل مخالفت طرفداران محیطزیست به تعویق افتاد؛ اما اخیرا ترکیه بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن برای همسایگان، با هدف تامین منابع آبی خود، آبگیری آن را آغاز کرد. کارشناسان انعقاد پیمانی منطقهای مبتنی بر حقوق متوازن آب را بهعنوان گزینه پیشنهادی در شرایط فعلی مطرح کردند و معتقدند این پیمان باید منافع همه کشورهای متاثر از این سد را تامین کند. کارشناسان هشدار میدهند تعلل در بهکار انداختن ماشین دیپلماسی، میتواند ایران، عراق و در آینده سوریه را با تهدیدهای جدی از جمله افزایش ریزگردها، نابودی زمینهای کشاورزی، نابسامانیهای اجتماعی و... روبهرو سازد.
سد �ایلیسو� آبگیری شد؛ افزایش بحران در کمین خاورمیانه است. اجرای این قبیل پروژهها در اقصینقاط خاورمیانه طی سالهای اخیر شدت گرفته، اما کارشناسان، آبگیری سد عظیم �ایلیسو� را با توجه به پیامدهای آن برای همسایگان ترکیه، به منزله نواختن مارش جنگ آبی در خاورمیانه میدانند؛ اقدامی که میتواند به �تغییر بافت اجتماعی منطقه�، �آسیب زدن به اکوسیستم حوضه آبخیز دجله و فرات�، �کاهش کیفیت آب و کیفیت زندگی�، �تخریب و زیر آب رفتن مناطق باستانی� در کنار �مهاجرت اجباری ساکنان بومی به سایر بخشهای خاورمیانه یا اروپا� منجر شود و واقعیت تلخ �خاورمیانه غیرقابل سکونت� را محقق سازد.
با این حال کارشناسان معتقدند، این وضعیت فرصت بزرگی برای حل مساله آب و محیطزیست در این نقطه از جهان است. از این منظر، مشارکت همه طرفهای درگیر با مساله آب از روشهای دیپلماتیک تنها راه کند کردن چرخه بحرانزای کنونی است. مهار بازیگران متخلف به روشهای اقتصادی یا حقوقی هم راه دیگر چربش اهداف محیطزیستی بر اعمال اقتدار سیاسی برخی کشورهاست. توصیه کارشناسان به دولت این است که به تهدید اصلی این پروژه، یعنی تغییرات بنیادین اقلیمی در خاورمیانه توجه کند.
ترغیب دولت به نقشآفرینی مثبت در جلب همکاری ترکیه، سوریه و عراق برای حل مسالمتآمیز مساله آب در مقطع کنونی و تجمیع فشار سه کشور ایران، سوریه و عراق بر ترکیه برای اعطای حقآبه پاییندست در ازای توافق اقتصادی جامع میتواند سرعت روند �غیرقابل سکونت شدن خاورمیانه� را کند سازد.
کارشناسان داخلی هشدار میدهند، آبگیری سد �ایلیسو� بحرانهای زیست محیطی را تشدید خواهد کرد. از آنجا که تعداد پروژههای سدسازی ترکیه بالاست، این رویکرد به دامنه گستردهای از تنشهای زیستمحیطی در استانهای نوار غربی کشور منجر خواهد شد و از دشتهای اردبیل در شمال غرب کشور تا جلگه خوزستان و حتی مناطق مرکزی کشور را دستخوش بحران خواهد کرد.
راهحل پیشنهادی بسیاری از پژوهشگران، انعقاد پیمانی منطقهای مبتنی بر حقوق متوازن آب است که با یک رشته تبادلات اقتصادی تضمین و منافع مشترک همه کشورها در آن لحاظ شده باشد. کارشناسان هشدار میدهند، تعلل در به کار انداختن ماشین دیپلماسی در ایران میتواند در طول یکدهه آینده ایران را با تهدیدهایی جدی از سه بعد اقتصادی، زیستمحیطی و امنیتی روبهرو سازد. بر این اساس، وزارتخانههای امور خارجه و نیرو در کنار سازمان محیطزیست لازم است نسبت به تقویت توان فنی و کارشناسی خود در این زمینه حساس باشند.
