اهميت مطالعه ي تاريخ انتقال آب بین حوضه ای و مسائل حقوق آب
تاريخ يا تأريخ كلمه اي است عربي و از لغت «اَرخ» گرفته شده است و مراد بروز يك حادثه در زندگي اجتماعي بشري است. مانند تولد كودك در يك خانواده. حادثه تولد يك كودك سبب مي شود كه والدين براي رشد كودك خود آينده نگري كنند و برنامه ريزي نمايند. بديهي است كه در طول تاريخ تمدن بشري حوادث بيشماري رخ داده است.
مطالعه تاريخ حقوق آب از اين حيث اين فايده را دارد كه ما را وادار مي سازد؛ اقدامات مهمي چون « آينده پژوهي/ Futures Study» را در دستور كار خود قرار دهيم. مراد از آیندهپژوهی؛ مجموع تلاشهای بشري است که با واکاوی منابع، الگوها، و عوامل تغییر یا ثبات، به تجسّم آیندههای بالقوّه و برنامه ریزی برای آنها میپردازد. در واقع آیندهپژوهی، بازتاب دهنده چگونگی زایش واقعیّت « فردا»از دل تغییر (یا ثبات ) « امروز» ، است. اصولاً فايدهي علمي فن تاريخ حقوق آب، ما را به سرگذشتها و خويهاي ملتها و سيرت پيامبران و دولتها و سياستهاي گذشتهي در رابطهي با منابع آبي و محيطزيست كرهي زمين آگاه ميكند؛ يعني آشنايي با تاريخ حقوق آب ميتواند دردها و گرفتاريهايي كه در ادارهي امور آب و آبياري و تقسيم عادلانهي آن چه در زمان عادي چه در زمان بحران و كمبود آب و دورهي خشكسالي كه در زندگي اجتماعي پيش ميآيد از روي آن و با توجه به تجارب گذشته رفع درمان كرد. بنابراين تاريخ حقوق آب از اين جهت مورد حاجت و نيازمند جوامع بشري است كه براي كمك به زندگي اجتماعي و عمل است.
در هرحال مطالعهي تاريخ اديان و آشنايي با سياست پيامبران (علي نبينّا و آله و عليهمالسلام) مورد نياز عصر حاضر نيز احساس مي شود ؛ زيرا سياست پيش گفته ، نيز مطابق گزارش قرآن مجيد، حفاظت از سياره ي زمين و عمران و آباداني آن بوده است. چنانکه در آيهي 61 از سورهي هود ميخوانيم: «إِلي ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ: و بر قوم ثمود برادرشان صالح را فرستاديم. گفت: اي قوم من. خداي يكتا را بپرستيد. شما را جز او خدايي نيست. اوست كه شما را از زمين پديد آورده است و خواست كه آبادانش داريد.
پس آمرزش خواهيد و به درگاهش توبه كنيد. هر آينه پروردگار من نزديك است و دعاها را اجابت ميكند. : قرآن مجيد، ترجمهي استاد فقيد عبدالمحمد آيتي». وانگهي مطالعه ي تاريخ حقوق آب سبب مي شود كه ما قدرت پیشبینی در مورد اتفاقاتی که ممکن است در آینده بیافتند بدست آوريم . زيرا بیشتر پیشبینیها بر مبنای تجربیات یا دانستهها و در نتيجه ي مطالعه تاريخ حوادث بشري مانند شكست سد مأرب كه ذكر آن در قرآن مجيد نيز آمده است و در در قرن دوم پيش از ميلاد احداث شده بود . سدي كه داراي شعبه ها و درياچه هايي بوده كه هفتاد سرزمين را مشروب مي ساخته است.
شكي نيست كه سازندگان اين سد بزرگ از علم هندسه اطلاع كامل داشتند و داراي همتي عالي بودند كه توانستند چنان سدي بسازند. سد مزبور قرنها باقي بود و بالاخره در اثر مرور زمان محتاج به تعمير شد، ولي دولت هاي وقت از ترميم آن عاجز ماندند و همين كه خرابي آن را دانستند خواه ناخواه از سرزمين خود مهاجرت كردند. در اواسط قرن دوم ميلادي سد مأرب خراب شد و آب از كوه به مني سرازير شده ، شهرها و ده ها را ويران ساخت و بقيه ي مردم نيز از سرزمين بومي خود رفتند و اين همان واقعه اي است كه به « سيل عرم » شهرت دارد و شايد دولت سباء به واسطه ي همين پيش آمد منقرض گشت. استرابون جهانگرد نامي روم در قرن اول پيش از ميلاد و ابوالفتوح رازى در تفسير خود از اين سد سخن ها گفته اند. مي خواهم نتيجه بگيرم كه مطالعه ي تاريخ حقوق آب ، قدرت پیشبینی ما را براي مديريت بحران آب افزايش مي دهد.
البته بین پیشبینی و پیش گویی تفاوت هایی وجود دارد. پیشبینی، بیان اتفاقاتی است که انتظار می رود اتفاق بیافتند، اما پیش گویی محدوده ي وسیع تری را شامل میشود و ممکن است به مواردی اشاره کند که مورد انتظار نیستند. لازم به بيان اين نكته است كه اصولاً تضمینی برای درست بودن پیش بینیها وجود ندارد ، اما پیش بینی امری بسیار مهم در برنامه ریزی ، توسعه ي كشور ، مديريت منابع آبي ، توزيع عادلانه ي آب بر مبناي رعايت حقابه ي صاحبان حقوق و حفاظت از حقابه ي محيط زيست رودخانه ها و مديريت صحيح بحران آب است. هووارد استیونسون در مورد پیشبینی در امر تجارت می نویسد : « ... پیشبینی حداقل دو ویژگی دارد : مهم و دشوار».
مراد ما از بحرانآب (Water Crisis)، هر امري است كه باعث به هم خوردن تعادل منابع آبي يك كشور ، سرزمين ، منطقه و يا حوضه هاي آبريز شود و در نتيجة آن ، بصورت ناگهاني ويا فزاينده موقعيتي غير عادي و حساس ايجاد نمايد ، و افراد جامعه با مرحلة شديد كم آبي و يا با خطر بي آبي مواجهه شوند ، بطوري كه سختي و مشقتي را به جامعه انساني از جهت بروز کم آبی تحميل نمايد، موقعيت مذكور را « بحران آب » گويند. براي اينكه يك كشور دورة بحران آب را پشت سر گذارد و تغييرات اقليم و آب و هوايي را كنترل، نظارت و هدايت كند ، انجام اقدامات اساسي و فوق العاده توسط دولت از جمله مطالعه ي تاريخ انتقال آب بین حوضه ای در كشورهاي مختلف جهان از جمله چين و نتايج حاصل از عملكرد آنان ، بررسي سود و زيان و ميزان ورود ضررهاي جاني و مادي و اثرات زيست محيطي ضرورت دارد و اين امر ، از مصاديق مصالح عمومي محسوب مي شود. افزون بر آن ، مطالعه ي تاريخ حوادث ، قدرت پيشگويي ما را نسبت به آينده ي بیولوژیکی و زمين شناسي سياره ي زمين براساس تخمینی از اثرات بلندمدت افزايش مي دهد .
مثلاً پیشبینی میانگین دمای جهان و مسأله ي گرمایش جهانی كه از جمله پدیدههایی است که همواره در صدر نگرانیهای انسان امروز وجود دارد. در هر حال تغییرات انسانی در پوشش اقليم ، چرخه ي كربن ، آلودگیهای خاک، آب و هوا باعث افزایش این نگرانیها و گرمشدن زمین و تغییرات اساسی در آب و هوا از زمان انقلاب صنعتی ، و بدنبال آن انقلاب الكترونيك ، و ورود به عصر فضا تاکنون شدهاست. به هر رو؛ تاريخ يا ماه روز يا تقويم، عبارت است از نگهداري حساب روز و ماه و سال كه اخيراً « گاه شماري» ناميده شده است.
در بيان مفهوم تاريخ حقوق آب نيز ميتوان گفت كه منظور شعبهاي از علم حقوق است كه از چگونگي پيدايش و تحولات سازمانهاي حقوقي آبياري ، احداث سازه هاي آبي و تحول و تطور انواع انتقال آب در شبكه هاي آبياري و تفكرات مدني و تغييرات قوانين در نزد ملل قديمه، قرون وسطي و جديده و علم به تطور و تكامل مسائل و قواعد و تأسيسات حقوقي در حقوق يك ملّت يا همهي ملتها بحث ميكند؛ بنابراين موضوع آن، حقوق موضوعهي همان ملّت است در حقوق خصوصي و عمومي و بينالملل آب، محيط زيست.
بنابراين محققي كه بخواهد از حقيقت علم حقوق آب و محيط زيست آگاه شود بايد به مبادي و مباني آن در قرون و روزگاران گذشته توجه كند و در جست و جوي اسباب و عللي باشد كه اصول حقوقي از آن ريشه گرفته است و در اين راه به تاريخ حقوق كشور خود بسنده نكند. از اينرو همهي كشورهاي پيشرفتهي جهان از جمله انگلستان، فرانسه، كانادا و آمريكا از تجارب و علوم ملتهاي پيشين استفاده كرده و اصول حقوقي فراواني را به عاريت گرفتهاند.
در هرحال اهميت تاريخ حقوق آب را بايد در اهداف و فلسفهي تاريخ مذكور جست و جو كرد كه عبارت است از:
- تشخيص صحيح و تفسير قانونهاي موجود مربوط به آب و محيط زيست به ياري سوابق تاريخي آنها.
- تنظيم قوانين آب و محيط زيست به صورت صحيح و متناسب با فرهنگ جامعه كه هدف نخست جنبهي قضايي دارد و هدف دوم، جنبهي قانونگذاري دارد.
- شناخت معاني اصطلاحات حقوقي آب و محيط زيست كه در فرهنگ يك ملت آمده است مانند حقآبه، حقآبه زيست محيطي رودخانه ها ، مسائل آلودگي منابع آبي، مالكيت بستر رودخانه ها و حقوق مردم و احترام به تصرفات سابق آنان، بركهي طبيعي، تالابهاي طبيعي و مصنوعي و مخازن سدها. از اينرو راقم اين سطور در كتاب «فرهنگ اصطلاحات حقوقي صنعت آب و برق» كه به سال 1378 انتشار دادم، همين هدف را دنبال كردم و پيشرفت در اين زمينه را مديون عنايات خداوند متعال و ساليان متمادي تدريس دوره هاي كوتاه مدت حقوق آب و ساير دروس حقوقي ديگر ميدانم (وَ أَمَّا بِنِعْمَهِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ: قرآن مجيد، سورهي ضحي، آيهي 11).
- شناخت فرهنگ مانند فرهنگ آبياري در تاريخ ملل و شكار و صيد در تاريخ حقوق محيط زيست و تالابها.
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لَّأُوْلِي الأْبصَارِ(قرآن مجيد، سورهي آل عمران (3)، قسمت اخير آيهي 13.)
