طرح گاپ و پروژه هاي عمراني زير مجموعه آن در جنوب شرق تركيه به پايان رسيده، فرصت اين است كه مروري بر پيامدهاي اين اقدام بر كشورهاي سوريه، عراق و ايران شود.

مجموعه سدها، نيروگاه ها و اراضي جديد كشاورزي كه در دهه هاي گذشته در جنوب شرق تركيه ساخته شد، شرایطی را ایجاد كرد که در کشور عراق و سوريه، درگیری‌های قومی و قبیله ‌ای بر سر آب شکل بگيرد، فرایند بیابان ‌زایی در اين كشورها افزایش یابد و بيش از 900 هزار هکتار مزارع کشاورزی قابلیت کشت از بين برود. نتیجه این رخداد انسانی شکل‌گیری ریزگردهایی بود که به وسیله بادهای مديترانه اي به سمت ایران منتقل و سال به سال نيز بر حجم آن افزوده مي شود.

ناگفته پیداست که تشدید فرایندهای مخرب زیست‌محیطی در کشور عراق با وجود تجربه یک دوره طولانی شیوع ریزگردهای عراقی که حیات انسانی در مناطق غرب و جنوب غرب ایران را با مشکل مواجه کرده بود، تا چه حد می‌تواند در افزایش خطر ریزگردها و تخریب محیط زیست ایران به ويژه جنوب غرب ايران و استان خوزستان موثر باشد.

اکنون جنوب غرب آسیا و به ویژه غرب و جنوب غرب ایران در شرایطی است که با احداث ده ها سدي كه بر روی رودهاي دجله و فرات ساخته شد، باید در آینده نزدیک بر اثر حوادثی نظیر شیوع ریزگردها، شاهد افزایش هرچه بیشتر نا آرامی‌های زیست‌محیطی باشد.

دولت ترکیه با جلوگيري از ورود آب فرات به عراق و در نهایت تالاب هورالعظیم یک فاجعه زیست‌محیطی در جنوب غرب ایران را شکل داد و تالابی که روزگاری محل صید و صیادی اهالی و سیستم طبیعی خنک کننده هوا بود، رفته رفته کارکردهای انسانی خود را از دست داد و به يكي از منابع مهم شيوع ريزگرد در جنوب غرب ايران تبديل شد.

از نكات منفي و مهمي كه در مورد طرح «گاپ» مي توان به آن اشاره كرد، اينكه در اين طرح ها تحت هيچ شرايطي مسائل زيست محيطي به ويژه در كشورهاي پايين دست مورد توجه مقامات سياسي تركيه نبوده است.

ديگر آنكه اين طرح بزرگ با حجم گسترده اي از خسارات كه پديده ريزگردها، خشك شدن تالاب ها و نابودي كشاورزي در عراق، سوريه و جنوب غرب ايران تنها بخشي از آن است، از نظر قوانين بين المللي نقض صريح حقوق بشر است و با قوانين آبي بين المللي از جمله «كنوانسيون حقوق استفاده هاي غير كشتيراني از آبراهه هاي بين المللي 1997 سازمان ملل» در تضاد كامل است.

ابعاد خسارات زيست محيطي اين پروژه آنقدر زياد است كه حتي صداي اعتراض هاي داخلي را نيز در كشور تركيه درآورده و بسياري از محافل دوستدار محيط زيست در اين كشور را بارها به خيابان ها كشانده است.

البته خسارات اين طرح تنها متوجه مردم كشورهاي عراق، سوريه و ايران نيست و در خاك تركيه نيز منجر زير آب رفتن بسياري از آثار باستاني و كوچ اجباري ده ها هزار نفر از مردم از جمله كردهاي تركيه شده است.

به نظر مي رسد، تركيه جدا از اهداف اعلام شده خود در اين طرح بزرگ كه همان توسعه كشاورزي، گردشگري و اقتصادي جنوب شرق تركيه است، اهداف نهفته اي چون فشار بيش از حد بر كردهاي تركيه، تغيير تركيب جمعيتي جنوب شرق تركيه و نيز ايجاد يك دست برتر ژئوپليتيكي براي خود در برابر كشورهاي جنوبي را دنبال مي كند.

هرچند اكنون و در شرايطي كه ريزگردها امان مردم جنوب غرب ايران را بريده است، تالاب هورالعظيم ايران به خشكي گراييده و مسئولان براي احياي آن طرح هاي ديگري مثل آلوده كردن آن را دنبال مي كنند و ديگر براي كسي ابعاد گسترده خسارات طرح هاي بزرگ جنوب شرق تركيه پوشيده نيست، به نظر مي رسد در سال هاي آينده بيش از پيش بايد منتظر بحران بود و با اين روندي كه پيش مي رود، تركيه چالش هاي بيشتري را براي سوريه، عراق و ايران ايجاد خواهد كرد؛ چالش هايي كه پديده ريزگردها شايد تنها بخش كوچكي از آن باشد