در چندسال اخیر در حالیکه در یاچه »ارومیه« به بحرانیترین وضعیت در تار یخ خود دچــار شـد، تــاالب »هورالعظیم« و در یـاچـههـای »مـهـارلـو« و »بختگان« خشک شدند. عمق آب زیرزمینی در برخی از دشتهای مناطق مرکزی کشور کاهشی تا انـدازه سه متر در سال را تجربه کرد و نیمی از ظرفیت مخازن سدهای بزرگ هنوز خالی است. کمبود آب »زایــنــدهرود« موجب بــروز مناقشهای در جنوب شـرق اصفهان شـد تـا جاییکه هم گردشگران نـوروزی بستر سی و سهپل و خواجو را خشک دیدند و هم زارعـان پائیندست رودخانه نتوانستند کشت بهاره خود را انجام دهند. در حالیکه هنوز آب فراوانی از طریق رودخانههای مرزی از کشور خارج میشود، خا ک سیستان همچنان تشنه »هیرمند« است. با وجود اینکه عملکرد مدیران بخش آب کشور در استفاده بهینه از منابع موجود نتوانسته درد مشکل طبیعی کمبود آب را تسکین دهد، پروژه بزرگ »انتقال آب از در یای خزر به کویر مرکزی ایران« با اعتباری بالغ بر ۲۰ هزارمیلیارد ر یال وارد فاز اجرایی شد. قرار است با اجرای این طرح، ساالنه ۵۰۰ میلیون متر مکعب آب از در یای خزر به استانهای خراسان، سمنان، قم، اصفهان و یزد انتقال یابد و در تکمیل آن انتقال آب از خلیجفارس به کرمان نیز مد نظر است. از آنجاییکه سیمای پروژه از سوی دستاندرکاران و مدیران آن معرفی نشده است، اهداف طرح و اعتبار واقعی مورد نیاز آن مشخص نیست تا جاییکه بهصورت غیر رسمی ارقام ۴۰ هزار، ۷۰ هزار و حتی صدهزار میلیارد ر یال برای تکمیل طرح اعالم میشود. با توجه به نقش و اهمیت»توسعه پایدار« و رعایت جنبههای ز یستمحیطی در طرحهای بزرگ عمرانی، در این مقاله سعی میشود با نگاهی گذرا به وضعیت منابع آب کشور، بخشی از معایب این پروژه که بهرغم اهمیت بسیار، در رسانهها و مجامع علمی و مهندسی کمتر به آن توجه شده است مورد بحث قرار گیرد. کشور ایران با میانگین بارندگی حدود ۲۵۰ میلیمتر در سال که حتی از یک سوم متوسط بارندگی در سطح دنیا کمتر اسـت، جـزو مناطق خشک و نیمهخشک دنیا به حساب میآید. در ۳۰ سال اخیر بسیاری از مراتع به زمینهای زراعی تبدیل شده و سطح زیر کشت سهبرابر شده و از طرف دیگر افزایش جمعیت رشدی معادل صد درصد داشته است. و این در حالی است که میزان بارش نیز همواره در حال کاهش است. با در نظرگرفتن کمبود بارندگی و نیاز زمینهای کشاورزی به آبیاری، با توسعه زمینهای زراعی مقدار آب مورد نیاز در بخش کشاورزی افزایش قابلتوجهی یافته است. به منظور مهار و استفاده از آبهـای سطحی کشور، صنعت سدسازی رونـق ز یـادی داشت و در حال حاضر عالوه بر ۳۹۰ سد ساخته شده با ظرفیت ۴۰ میلیارد مترمکعب ذخیره آب در کشور، ۱۱۰ سد نیز در حال اجرا است. اما امروز که با مهار همه رودخانههای اصلی کشور، دوره ساخت سدهای بزرگ در ایران رو به اتمام است، ا گر نگاهی منصفانه به حامد منصوری گامهـــای نامطمئن توســـعه بر پهنـــه کویر؛ دربـــاره طرح انتقال آب از خزر به ســـمنان کویر خزر، دریای لوت! صفحه 10 کارنامه سدسازی و مهار آبهـای سطحی در سرزمینمان داشته باشیم بهرغم موفقیت چشمگیر در بخش طراحی و ساخت سد، دســــتانــــدرکــــاران صـنـعـت ســـدســـازی به ساخت تاسیسات پائیندستی توجه کافی نداشته و عدم ساخت یا تکمیل شبکههای آبـیـاری تحت فشار و سامانههای تصفیه و تأمین آب شرب موجب شده از مجموع ۲۵ میلیارد مترمکعب آب ذخیرهشده در مخازن سدها )که به دلیل کمبود بارندگی تنها ۶۰ درصــد کـل ظرفیت ذخـیـره آب را شامل میشود(، بخش بسیار کوچکی از آن مـورد بهرهبرداری قـرار گیرد. عـاوه بر این با رسوبگذاری به میزان ساالنه ۵/۱ میلیارد متر مکعب در مخازن سدها، عمر همین منبع آبی محدود نیز کوتاه است. عــدمجــدیــت مــدیــریــت ســدســازی در احـداث سامانههای پائیندستی به معنی پذیرش هزینههای بیبازگشت بسیار، آثار مـخـرب ســدســازی بــــدون اسـتـفـاده مفید از آن و نیز اتــاف آبهـــای ذخـیـرهشـده در اثـر تبخیر از در یـاچـه سدها اســت. در این راسـتـا بـررسـی رونــد توسعه انــواع روشهــای آبـیـاری تحت فـشـار در کـشـور نمایانگر آن اســت کــه بــهرغــم تـعـدد طــرحهــای توسعه در ســالهــای اخــیــر، هـنـوز مــیــزان اراضـــی فار یاب مجهز به سامانههای آبیاری تحت فـشـار انــدک اســت. بـر اســاس گـزارشهـای منتشرشده، سطح پـروژههـای خاتمهیافته و بــهــرهبــرداریشــده سـیـسـتـمهـای آبـیـاری تحت فشار تا پایان شهریور ۱۳۸۳( پایان برنامه سوم توسعه( و تیرماه ۱۳۸۹ به ترتیب بـرابـر ۴۳۳ و ۸۹۰ هـزارهـکـتـار بــوده اسـت. بـا تـوجـه بـه وســعــت۲/۸ میلیونهکتاری کـل اراضـــی فـار یـاب کـشـور، درحـــال حاضر تـنـهـا حــــدود ۱۱درصــــــد از ایــن اراضـــــی به روش تحت فشار آبیاری میشوند. نتیجه بررسیهای میدانی به ویژه در مناطق مرکزی ایــران که با مشکل کمآبی بیشتری مواجه هستند، نـشـان مـیدهـد ضعف در ایجاد انگیزهها و سیاستهای حمایتی الزم برای صرفهجویی در مصرف آب و سایر نهادهها، مهمترین عامل در عدمتوسعه سامانههای آبیاری تحت فشار بوده است. 

در بخش آبهای زیرزمینی نیز برداشت مجاز و غیر مجاز آب از این منابع در سالهای اخیر آنقدر ز یاد شد که باعث پائینرفتن سطح آب زیرزمینی در بیشتر دشتهای کشور شـده و بحران کمبود منابع آب زیرزمینی را به وجـود آورد. در حـال حاضر در حالی که هنوز برداشت آب از منابع آب زیرزمینی برای مصرف بخش کشاورزی ادامـه دارد، حفر چاه جدید در بسیاری از دشتهای کشور بهعنوان »دشت ممنوعه« غیرقانونی است. با وجود این مقدار ۳۲ میلیارد متر مکعب آب از مجموع پتانسیل ۳۶ میلیارد متر مکعب آب زیرزمینی کشور، هر سال مصرف میشود که بیش از نیمی از استخراج آن از طریق حفر چاه صورت میگیرد و به همین دلیل در تعدادی از دشتهای کشور ارتفاع آب زیرزمینی ُفت داشته و عمق چاههای عمیق با کفشکنیهای مداوم به ۵۰۰ هرسال تا حدود سه متر ا فصلنامه اندیشـــکده تدبیر آب ایران سال ششـــم، شماره شـــانزدهم، بهار 1396 صفحه 11 متر رسیده است. تـنـوع، تـعـداد و حـجـم ر یـالـی»طـرحهـای تــوســعــه« در بـخـش آب نــشــان مــیدهــد، در کـشـور مـا نـگـرش مثبتی بـه ایــن بخش وجــود دارد و مـدیـران صنعت آب هـمـواره در تـاش بــرای مـکـانیـابـی، تهیه و اجـرای پروژههای آبی بودهاند. هر چند تعداد قابل مالحظهای از پروژههای اجراشده، به دلیل کــمکــاری در تکمیل طــرح بـه بـهـرهبـرداری نـرسـیـده و بــا رانـــدمـــان و ظـرفـیـت نـا کـافـی بهرهبرداری میشوند، اما در هر حال کمیت و کیفیت نسبی طرحهای توسعه منابع آب نـشـاندهـنـده اهمیت آن در کـشـور اسـت. مطالعه هـر طـرح عمرانی بـهویـژه در قالب طـرح توسعه، مستلزم مالحظات بسیاری است که باید در مراحل مختلف مطالعات به آن توجه شود. به نظر میرسد پروژه انتقال آب از خزر به کویر در موارد زیر توجیه کافی نداشته باشد:

۱ -مالحظات زیستمحیطی توسعه پـایـدار زمـانـی محقق مـیشـود که اجــــرای طــرح حـداقـل آسـیـب را بـه محیط ز یست وارد کرده یا خسارتهای وارده قابل جبران باشد. برای نمونه، ساخت سدهای بــزرگ بـه دلـیـل ورود حجم قابلتوجهی از مـصـالـح سـاخـتـمـانـی بــه محیط طبیعی، تغییر رژ یـــم جــریــان رودخــانــه و بــه تـبـع آن تغییر ا کوسیستم محیط و تخریب سطح قابلتوجهی از مراتع و جنگلها، به محیط ز یــســت آســیــب مـــیرســـانـــد. چـنـانـچـه با ساخت به موقع سامانههای پائین دست سـدهـا مـانـنـد تـصـفـیـهخـانـه و شبکههای آبـیـاری تحت فـشـار، از آب ذخـیـرهشـده در مخازن سدها استفاده کـرد، آسیب وارده توجیهپذیر خواهد بود لذا بدیهی است سازه سد بدون تأسیسات بهرهبرداری از آن تنها میهمان ناخواندهای برای طبیعت محسوب مـیشـود. در طـرح انتقال آب خـزر بـه کویر نیز در صـورتـی کـه طـرح منافع قابل قبولی داشـتـه و بـهـرهبـرداری از آن بـه موقع انجام شود، ممکن است بخشی از خسارتهای ز یستمحیطی طــرح قـابـلتـوجـیـه بـاشـد. امــا در هـر صـــورت ایــن طــرح مستعد ورود »در حـــال حاضـــر عالوه بـــر ۳۹۰ ســـد ســـاخته شـــده بـــا ظرفیت ۴۰ میلیـــارد مترمکعـــب ذخیره آب در کشـــور، ۱۱۰ ســـد نیـــز در حـــال اجرا اســـت.« صفحه 12 آسیبهای جـدی به محیط ز یست است کـه بـه تـعـدادی از آنـهـا بـه صـــورت خالصه اشاره میشود: • کمبود منابع آب و بارش در سالهای اخـیـر، ضـــرورت اسـتـفـاده بهینه از منابع مــوجــود و تــاش در جـهـت حـفـظ آنـهـا را آشکار میکند. در شرایط کنونی به جای مطالعه و اجـرای پروژههای غیرضروری و مسئلهدار، باید طرحهایی را تعریف کرد که در جهت استفاده بهینه از منابع آب و افـزایـش بــهــرهوری مـصـرف آب کـارایـی داشته باشند. • میانگین شــوری آب در یــای خـزر ۱۳ گــرم در لیتر اســت و ایــن مـقـدار شــوری، آب ایــن در یـاچـه را بــرای اسـتـفـاده شرب در گـروه »غیرقابلشرب« و بـرای استفاده کشاورزی در رده »غیر قابل استفاده« قرار مـیدهـد. بـه منظور مـصـارف صنعتی نیز محدودیتهایی در استفاده از آب شور وجـود دارد. از این رو قـرار است عملیات تصفیه آب قبل از انتقال آن انجام گیرد. عالوه بر نمک، آب در یای خزر آلودگیهای فـراوانـی دارد که پس از تصفیه به محیط ز یست ساحل خـزر وارد خواهند شـد. در نهایت افزایش شوری و درجه حرارت آب در یـا باعث تغییرات ا کولوژ یکی آن شده یا سواحل مبدا انتقال آب را در سطحی وسیع آلوده میکنند. • حتی پس از تصفیه نیز با تماس آب با خا کهای کویر، نمکهای جامد در آن حل شـده و باعث افـزایـش غلظت نمک در آب و خــا ک مــیشــود. بـدیـهـی اسـت ا کوسیستم کویر در مقابل این تغییر محیط ز یستی نا گهانی، با مشکل مواجه خواهد شد. • تخریب حـداقـل ۳۰ کیلومتر مربع از اراضی مسیر خطوط انتقال شامل مناطق جنگلی، کوهستانی و مراتع برای یک پروژه عمرانی عدد قابل توجهی است. • تـلـفـات مــقــدار ز یــــادی آب بــه دلیل تبخیر ناشی از گرمای ز یاد مسیر و مقصد انتقال آب، در واقــع نمکی اسـت کـه به زخم کهنه کمبود آب پاشیده میشود. • تغییر ا کوسیستم بخشی از مناطق کویری بیتردید محیط ز یست این مناطق را دستخوش خسارتهای جبرانناپذیری خواهد کرد. • در ایــــــن پــــــــــروژه، مـــســـیـــری بـــــرای سیرکوالسیون آب در نظر گرفته نشده و در واقع مسیر جریان آب از مبدا به مقصد یـکطـرفـه بـــوده و در بـلـنـدمـدت موجب تجمع مقدار فراوانی رسوبات، نمک و مواد زاید در کویر خواهد شد. • ورود مصالح بتنی و پالستیکی فراوان به محیط ز یست که غیر قابل باز یافت بوده و آسیب ناشی از آن دایمی است. ۲-توجیه اقتصادی همان طور که اشاره شد هنوز اعتبار مورد نیاز طرح به صورت رسمی اعالم نشده و این در حالی اسـت کـه عملیات اجـرایـی یک پروژه عمرانی تنها زمانی میتواند آغاز شود کـه ارز یـابـی اقتصادی آن بـه صــورت کامل انجامشده و طرح از این منظر »توجیهپذیر« شناخته شود. در ارز یابی اقتصادی هر طرح عمرانی سه معیار باید مورد توجه قرارگیرد. اولین معیار، تخصیص مؤثر اسـت. به این معنا که آیا تخصیص اعتبار، یک تخصیص مؤثر و کارآمد است یا خیر؟ دومین معیار، هـزیـنـه مـؤثـر نــام دارد کـه بــراســاس آن باید مشخص شـود کـه آیـا دستیابی بـه اهـداف مـورد نظر با گزینه انتخابی، کمترین هزینه را دارد یا روشهای کمهزینهتر دیگری وجود دارد کـه مـیتـوان آنها را اجــرا کــرد. سومین معیار نیز ارز یابی نسبت فایده به هزینه است که شامل پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و ز یستمحیطی طرح است که باید در یک سامانه جمع شـود تـا مشخص شـود کـدام مثبت و کدام منفی است و در نهایت باید عـاوه بر اینکه مجموع درآمـدهـای حاصل از اجــرای طـرح در دوره بـهـرهبـرداری بزرگتر از جمع سـرمـایـهگـذاری اولـیـه و هزینههای دوران بهرهبرداری و نگهداری طرح باشد، سودمندی طرح برای کشور و مردم نیز مال ک ارز یابی علمی آن است. در طــرح انـتـقـال آب بـه کـویـر از آنـجـا که بـه دلـیـل ماهیت طــرح، اخـتـاف ارتـفـاع و طـول ز یـاد خطوط انتقال، عــوارض مسیر و لزوم سرو یس و نگهداری تأسیسات برقی و مکانیکی پـروژه، هزینههای اولیه و ساالنه طـرح بسیار ز یــاد بــوده و از طرفی منافع آن بـه نـظـر چشمگیر نـمـیآیـد، توجیهپذیری اقـتـصـادی آن بـایـد بـا دقــت بیشتری مـورد بررسی قـرار گیرد. ضمن اینکه بسیاری از پروژههای در دست اجرا در حوزه مهندسی آب به دلیل عدمت خصیص اعتبار کافی در حال تعلیق بوده و با تأخیر بسیار نسبت به برنامههای زمانبندی، تکمیل یا اتمام آنها مبهم است. ۳ -چالش اجتماعی آلـودگـی ناشی از تصفیه آب نهتنها کار صیادان نواحی دفـع پساب و پسماند را با مشکل مواجه خواهد کـرد، بلکه زارعــان و باغداران حومه سامانههای تصفیه نیز تحت تأثیر این آلودگی قرار خواهند گرفت. عالوه بر آن تملک اراضی مالکان مسیر خط انتقال در بیشتر بـخـشهـای مـسـیـر، چـالـشهـای اجتماعی بسیاری را در پی خواهد داشت. ۴ -مسایل سیاسی سـهـم ایــــران از در یــــای خـــزر کـمـتـر از ۲۰ درصد است. استخراج ساالنه ۵۰۰ میلیون متر مکعب آب از ایـن در یـاچـه میتواند بر روابط ایران با کشورهای حاشیه در یای خزر تأثیر منفی داشته باشد. عـاوه بـرآن بنیان نـهـادن چنین رو یـــهای، راه بهرهمندی غیر اصولی سایر کشورها را نیز هموار میکند. برای نمونه، انتقال آب خزر به در یاچه آرال میتواند پروژه بعدی باشد که در این صورت در آیـنـدهای نـه چـنـدان دور حیات خـزر با مشکل جدی مواجه خواهد شد. ۵ -مسایل فنی به رغم وجود تجربه و دانش فنی پروژههای آبـی در کـشـور، بـه دلیل طـوالنـیبـودن مسیر مـــوارد ۱۸گانـــه راهبردهـــای توســـعه بلندمـــدت منابـــع آب کشـــور در جلســـه مـــورخ ۲۷/۷/۱۳۸۲ هیـــات وزیـــران و براســـاس اصـــل ۱۳۸ قانـــون اساســـی بـــه تصویـــب رســـید. فصلنامه اندیشـــکده تدبیر آب ایران سال ششـــم، شماره شـــانزدهم، بهار 1396 صفحه 13 انتقال و نیز اختالف ارتفاع ز یاد بین مبدأ و مقصد سامانه انتقال، این طرح مشکالت اجـرایـی بسیاری خـواهـد داشــت. احـداث تـاسـیـسـات بـــــزرگ تـصـفـیـه آب، سـاخـت ایستگاههای پمپاژ با ظرفیت بـاال، اجـرای خطوط انتقال طوالنی و در نهایت احداث سامانههای در یافت و توز یع مناسب آب از مشکالت اجرایی پروژه است. ضمن اینکه با افزایش نرخ مصالح و تجهیزات الکتریکی و مکانیکی، تأمین نیازهای فنی طرح بودجه قـابـلتـوجـهـی الزم دارد. »تـوسـعـه« عنصر جداییناپذیر پیشرفت کشور و بهبود شرایط معیشتی مــردم اســت. امـا آیـا در طرحهای توسعه منابع آب کـشـور اخــاق مهندسی و مالحظات اجتماعی و ز یستمحیطی مراعات میشود؟ آیا تمام طرحهای توسعه در مسیر سـازنـدگـی خــاق و مـؤثـر حرکت میکنند و آیا امروز بهترین زمان برای اجرای طرح انتقال آب از خزر به کویر است؟ مـــــــوارد ۱۸گــــانــــه راهــــبــــردهــــای تـوسـعـه بلندمدت منابع آب کشور در جلسه مورخ ۲۷/۷/۱۳۸۲ هـیـات وزیــــران و بـراسـاس اصل ۱۳۸ قانون اساسی به تصویب رسید. امروز در حالی که نیمی از زمان مورد انتظار در تـحـقـق اهـــــداف مــصــوب ســپــری شـده اســـت، نـگـاهـی گـــذرا بـه کـارنـامـه صنعت آب نـشـان مـیدهـد بـه بـرخـی از مـفـاد مهم صورتجلسه مذکور بیاعتنایی شده است. از جمله اینکه مدیریت ملی آب کشور باید بـر اســاس مدیریت تـوأمـان عرضه و تقاضا انجام میشد که با نگاهی به پرا کندگی و کارآیی طرحها میشود دید که در حالیکه سعی کردهایم با بیتوجهی به محیطز یست طبیعی و انـسـانـی، از حـدا کـثـر پتانسیل مــنــابــع آب سـطـحـی و زیــرزمــیــنــی کـشـور اسـتـفـاده کنیم، هنوز تقاضای فـــراوان آب مـورد نیاز شـرب و کـشـاورزی را در بسیاری از مـنـاطـق پـاسـخ نـــدادهایـــم. همچنین در بخش مدیریت مصارف میباید با اصالح ساختار مصرف آب در کشور، سهم مصارف آب کـشـاورزی از ۹۲ درصـد در آن سـال به ۸۷ درصــد طـی ۲۰ســال کاهش یابد کـه با عدم تأمین اعتبار پـروژههـای پایاب سدها و عـدم ترغیب و حمایت کافی از زارعــان جهت تغییر شیوه آبیاری، تا امـروز تغییری نداشته اســت. بـه عــاوه طـرحهـای انتقال میانحوضهای آب باید از دیـدگـاه توسعه پــایــدار، بـه شــرط توجیه فـنـی، اقـتـصـادی، اجتماعی و منافع ملی، مطالعه و اجرا شود. در حالی که مدیریت بخش آب کشور هنوز در اصالح مبانی توسعه منابع آب موفقیت چشمگیری نداشته است، اجرای پروژهای کـه در هیچکدام از جنبههای فـوق توجیه کافی ندارد آغاز شده است. اســتــفــاده نـــادرســـت از آب کــه الـفـبـای آبادانی است، میتواند نتایج غیر منتظرهای به دنبال داشته باشد. برای نمونه میتوان از تمدن مردم سا کن در بینالنهرین یعنی در دشتهای میانه و کناره رودخانههای دجله و فــــرات، در دره رودخــانــههــای ایـنـدوس، نیل، جلگه خوزستان و غیره نـام بـرد. این تمدنهای عظیم تحت تأثیر آبیاری مزارع به اوج رسیدند ولـی بر اثـر ناآ گاهی و عدم رعـایـت اصــول صحیح در مدیریت منابع آب وخا ک، باعث از بینرفتن اراضی زراعی و تضعیف تمدنهایشان شدند. سرزمین پهناور ایـران سرشار از منابع انـرژیهـای نو و تجدیدپذیر اسـت. ا گـر بتوانیم وضعیت نگرانکننده منابع آب کشورمان را ناشی از قـهـر طبیعت نـدانـسـتـه و مـنـافـع مـلـی و طبیعی را بـر خواستههایی کـه اغلب آنها حاصل بلندپروازی و بیشترخواهی است تـرجـیـح دهـیـم، پـی خـواهـیـم بــرد کـه زمـان اجــرای پـروژههـای عریض و طویل خبرساز به سر آمده و امروز باید توان فکری و سرمایه مـلـی کـشـورمـان صــرف طــرحهــای پــربــازده و کــمخــســارت شــود و اجـــــازه دهــیــم خـزر همواره»در یا« باشد و لوت تا ابد»کویر«!