»بهـــرهوری آب« و »ردپـــای آب« بـــه مســـیر و جریـــان اصلـــی تبدیـــل شـــدهاند. آنهـــا چگونـــه میتواننـــد در واقعیـــت بـــه مدیریـــت آب کمـــک کنند؟

با اینکه اصطلاحاتى مانند «بهرهورى آب»، «رد پاى آب» و «آب مجازى»، پژوهشهاى علمى و دنیاى اینفوگرافى را تحت تأثیر قرار دادهاند، برخى دانشمندان و پژوهشگران این پرسش را مطرح مىکنند که آیا آنها واقعاً به مدیریت و سیاستهاى آب کمک مىکنند؟ بر اساس مطالب یکى از مقالات منتشرشده مؤسسه بینالمللى مدیریت آب (IWMI ،(افزایش بهرهورى آب، که پایه شعار «محصول بیشتر به ازاى هر قطره» به شمار مىآید، مىتواند به مدیریت و سیاستگذارى آب کمک نماید، و در عمل سبب افزایش درآمدها شود و منافع زیستمحیطى داشته باشد. این نتیجه تنها زمانى امکانپذیر است که بهرهورى آب و رد پاى آب به شکل مناسب درباره موجودى و مصرف آب به کار گرفته شوند. همچنین در بسیارى از موارد، اعداد بزرگ منجر به چشمپوشى از عوامل اجتماعى، محیط زیستى و سیاسى متنوع در یک منطقه خاص شده و تاحد زیادى تأثیرات بر زندگى و معیشت مردم را نادیده مىگیرند. محققان، روشهایى براى بهبود بهرهورى آب به منظور افزایش منافع اجتماعى پیشنهاد مىکنند. آنها همچنین به لزوم توسعه توابع تولید آب براى محصولات و مناطق مشخص اشاره مىکنند.

مفاهیم »بــهــرهوری آب« و »رد پای آب» به چه معنا هستند؟ «بــهــرهورى آب» نسبتى است که مقدار یا ارزش محصول تولیدى به ازاى حجم آب مصرفى در تولید آن محصول را نشان مىدهد. در ادامه به یک مثال براى روشن شدن مفهوم بهرهورى آب مىپردازیم: یــک گــــاو مـعـمـولـی در سـیـسـتـم تـولـیـد گوشت گـاو صنعتی، نیازمند حــدود سه میلیون لیتر )سه هزار مترمکعب( آب برای تهیه خــورا ک و علوفه و 24 هـزار لیتر )24 مترمکعب( آب آشامیدنی در طول عمر سه ساله خود میباشد. همچنین برای فرایند نگهداری و کشتار، حدود 7 هزار لیتر آب نیاز اسـت. در مجموع، حـدود 000،091،3 لیتر )3091 متر مکعب( آب برای تولید 200 کیلوگرم گوشت بدون استخوان نیاز است کـه مـعـادل 400،15 لیتر بـــرای تـولـیـد یک کیلوگرم گوشت صنعتی است. رد پــــای آب بـــه بــیــان ســــــاده، مـفـهـوم وارونــه بـهـرهوری آب اسـت. رد پـای آب به جـای »محصول بیشتر به ازای هر قطره«، بــه مـعـنـای »آب کـمـتـر بــه ازای هــر واحــد مـحـصـول« مـیبـاشـد. رد پــای آب بـه یک مفهوم محبوب و مشهور جهانی برای »آب مجازی« تبدیل شده است که در دهه 1990 به منظور ارز یابی میزان آب مورد نیاز برای تولید محصوالت کـشـاورزی مـورد معامله و تجارت در سطح بین المللی پدید آمد. برخی محققان پیشنهاد میکنند کشورهای فقیر از نظر آب، باید محصوالت غذایی با رد پای آب ز یاد را از کشورهای غنی از نظر آب وارد کنند و منابع آب خود را برای تولید غذا یا دیگر کاالهایی که رد پای آب پائینی دارند ذخیره کنند. افزایش بهرهوری آب و کاهش رد پای آب از این ایده پشتیبانی میکنند که آب باید برای تولید عملکرد و یا درآمدهای باالتر، با کارایی بیشتر و به نحو احسن مصرف شود. ایـن مفاهیم بر ایـن داللـت دارنـد که وقتی آب کمیاب است و هزینه فرصت باالیی دارد، یک کشاورز باید از تولید محصوالت کـــشـــاورزی بــا مــصــرف آب بـــاال بــه تولید محصوالت کشاورزی با مصرف آب پائین تغییر رو یکرد دهـد. بهبود بهرهوری آب به طور کلی یک مفهوم جدید نیست، اما این ً بـا شدتیافتن نگرانیهای مفهوم اخـیـرا جهانی درباره کمیابی آب، توجه ز یادی را به خود جلب کرده است. این امر به ویژه در کشورهای در حال توسعه صادق است. مسئله چیست؟ مسئله ایـن اسـت که طـرفـداران مفاهیم بــهــرهوری آب و رد پــای آب، اغـلـب تأثیر این مفاهیم را بر معیشت و زندگی مـردم و محیط ز یست مــورد توجه قــرار نمیدهند و همچنین هزینه نـهـادههـای دیـگـر چون انــــــرژی، کـــارگـــر و ســرمــایــه را بـــه حـسـاب نـمـیآورنـد. آنــان همچنین از هزینههای فـــرصـــت آب )بـــــه مــعــنــی مــــزایــــای قـابـل پیشبینی استفاده از آب در مــوارد دیگر مــصــرف( چـشـمپـوشـی مـیکـنـنـد. در یک منطقه با منابع آب فــراوان، هزینه فرصت مـصـرف آب، پـائـیـن اســـت. بـه عــاوه، در مناطقی با بـازارهـای توسعهنیافته و یا نیاز اساسی برای تأمین امنیت غذایی، اهمیت و ارزش اندکی برای افزایش بهرهوری آب یا کاهش رد پای آب وجود دارد. بــرای نـمـونـه، بـهـروری آب در پنجاب، منطقهای خشک در شـمـال غـربـی هند، باال است. اما رشد تولید محصوالت آببر، مانند برنج، در این منطقه پایدار نیست. چــون مـیـزان بـــارش ایــن منطقه تنها 500 میلیمتر است. بهرهوری آب ابزار مناسبی بــرای شناسایی مـحـصـوالت یـا تولیدات جایگزین بـرای مدیریت استفاده مصرفی آب در یک سطح پایدار، بدون داشتن هیچ تأثیر مخربی بر درآمد به شمار میآید. از طـرف دیگر، در نواحی شرقی هند در طول فصل پرباران، بهرهوری آب در برنج، پائین )یا رد پای آب باالی برنج( است. اما آب در آنجا هزینه فرصت پائینی در طول ایـن فصل که بـارش بیش از 1100 میلیمتر اسـت دارد. و عملکردها بـه دلیل فقدان توسعه اقتصادی منطقه پائین است. برنج غذای اصلی مردم در این منطقه محسوب میشود. در شرق، در تصمیمات مدیریت آب عوامل دیگر بیش از بهرهوری آب یا رد پای آب وزن و تأثیر دارند. ا گر بهرهوری آب و رد پای آب در رو یکردهای سیاستگذاری استفاده شود، مناطق بسیار مناسب برای رشــد یـک مـحـصـول آببـــر از ایــن فرصت محروم میشوند. مسیر پیشرو در دو دهـه گذشته، بـهـرهوری آب و رد پـای آب کمک کردند که مسئله کمیابی آب در اولـویـت اول تـوجـه، هـم در عرصه سیاسی و هم در عرصه عمومی قرار گیرد. ایـن مفاهیم نباید نـادیـده گرفته شـود، اما مـدیـران و سـیـاسـتگـذاران آب نیاز دارنـد نسبت به محدودیتهای مفاهیم بهرهوری آب و رد پای آب شناخت داشته باشند. ا گر شرایط محلی مورد توجه قرار گیرد و آب بـه شکل منطقی مدیریت شــود، مفاهیم بـهـرهوری آب و رد پـای آب بـه طـور بالقوه مـیتـوانـنـد در تـعـریـف اقــدامــات محلی و منطقهای آب به ویـژه در مناطق خشک و نیمه خشک به کار گرفته شوند. بــه گـفـتـه آمـــــارا سـیـنـگ، مـحـقـق ارشــد در دفـتـر مـنـطـقـهای مـؤسـسـه بینالمللی مدیریت آب در حـیـدرآبـاد هند: »مـا باید مطمئن شویم که بحثهای جدید درباره مفاهیم بهرهوری آب و رد پای آب، باعث گـمـراهـی و سـردرگـمـی سـیـاسـتگـذاران و دستاندرکاران آب نمیشود. این مفاهیم میتوانند کمکهای مفیدی به تصمیمات مدیریت آب کنند، ا گر ما محدودیتها و تواناییهای آنها را بشناسیم.«